رسانه آزاد پیش‌نیاز توسعه اقتصادی است
دکتر محمود سریع‌القلم نامی آشنا برای پژوهشگران سیاست و توسعه در کشور است. این استاد دانشگاه شهید بهشتی که دانش‌آموخته روابط بین‌الملل در مقطع فوق دکترای دانشگاه اوهایو در آمریکا است، در حال حاضر بیشتر به خاطر تدریس و تالیف در مقوله توسعه شناخته می‌شود.
دکتر محمود سریع‌القلم نامی آشنا برای پژوهشگران سیاست و توسعه در کشور است. این استاد دانشگاه شهید بهشتی که دانش‌آموخته روابط بین‌الملل در مقطع فوق دکترای دانشگاه اوهایو در آمریکا است، در حال حاضر بیشتر به خاطر تدریس و تالیف در مقوله توسعه شناخته می‌شود. از او آثاری با عناوین «روش تحقیق در علوم سیاسی و روابط بین‌الملل»، «فرهنگ سیاسی ایران»، «عقلانیت و آینده توسعه یافتگی ایران» و «سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران» منتشر شده است. وی در این گفت‌وگو نیز بر «رشد و آزادی رسانه‌ها» به عنوان پیش‌نیاز توسعه اقتصادی کشور تاکید می‌کند. به گفته وی، مهم‌ترین عامل شکل‌گیری شرایط موجود در کشور، فقدان نقد رسانه‌ای در سال‌های اخیر بوده است. او معتقد است رسانه در صورتی می‌تواند منشأ اثر باشد که بتواند آزادانه سیاست‌ها را نقد و بررسی کند و این، بیش از هر چیز به استقلال رسانه‌ها و آزادی عمل آنها وابسته است، چرا که این رسانه‌ها از بالا به وجود نمی‌آیند. به باور دکتر سریع‌القلم، «دنیای اقتصاد» از این جهت که به دولت وابستگی مالی ندارد، بهتر می‌تواند تصمیم‌گیری‌ها را در حوزه تخصصی خود نقدکند.
آقای دکتر شما مطالعه زیادی در زمینه توسعه انجام داده‌اید و اثرهای مختلفی هم در این خصوص از شما به چاپ رسیده است. در یک نگاه علمی رسانه‌ها چه نقشی در فرآیند توسعه دارند؟ به خصوص در کشورهایی که پیشرفتی به لحاظ اقتصادی رخ داده نقش و کارکرد رسانه‌ها چه بوده است؟
توسعه در اصول عناصر ثابتی دارد عناصری نظیر نظام غیر‌رانتی، دلبستگی قابل توجه نخبگان به توسعه یافتگی، فهم مشترک نخبگان ابزاری و فکری از شرایط داخلی و جهانی، فرهنگ اقتصادی سیاسی و اجتماعی علاقه‌مند به توسعه یافتگی رایج بین‌المللی و...رسانه‌ها. اکثر این عناصر می‌توانند نقش ایفا کنند و تاثیرگذار باشند، اما رشد و آزادی رسانه‌ها پیش‌نیاز توسعه اقتصادی است. درباره توسعه سیاسی صحبت نمی‌کنم چون توسعه سیاسی را یک کالای لوکسی می‌دانم که نتیجه تحولات مختلف در فرآیندی طولانی‌مدت است. اگر در یک کشور رسانه‌های آزاد نباشد، گردش اندیشه به وجود نمی‌آید و مناظره شکل نمی‌گیرد. مهم‌ترین عنصری که ما را امروز به شرایط موجود رسانده، فقدان نقد رسانه‌ای در سال‌های اخیر بوده است. مسوولان یک کشور باید از رسانه‌ها بترسند تا مجبور باشند قانونی عمل کنند.
رسانه‌های تخصصی چگونه می‌توانند با بسط امور توسعه ای در عمق بخشی به آن نیز موثر باشند؟
جواب شما را با یک مثال عینی می‌دهم. چند روز پیش، اعلام شد ایران تصمیم دارد که در دو سال آینده، هواپیمای مسافربری پهن پیکر تولید کند. این حرف سال ۸۹ هم زده شد و قرار بود که سال ۹۱ ایران هواپیمای مسافربری پهن‌پیکر تولید کند.اما در سال ۹۱ اتفاق نیفتاد حال وعده دو سال دیگر داده شده است آیا به لحاظ تخصصی و فن‌آوری چنین اتفاقی ممکن است. من در این زمینه تخصصی ندارم و فردی فنی نیستم، اما در این حد می‌دانم که هواپیمای مسافربری پهن‌پیکر پروژه یک قرنی غربی‌ها بوده است؛ یعنی تولید چنین محصولی ۱۰۰ سال زمان برده است.
با اتکا به تجربه غربی‌ها نمی‌توان این زمان را کمتر طی کرد؟
نکته قابل تاملی است اتفاقا در فرآیند توسعه باید در ادامه مسیر و تجربه دیگر کشورها حرکت کرد، اما جالب است بدانید کشوری مانند چین هم که با استفاده از همین اصول توانسته پیشرفت زیادی کند در این زمینه مشخص، فقط در قسمت بال شروع به اقداماتی کرده است آن هم در حوزه طراحی با هدف همکار ایرباس شدن. اگر در جامعه ای ادعا شد که قرار است هواپیمای مسافربری ساخته شود و مهندسان و رسانه‌ها این حرف را بررسی و در صورت نادرستی به آن اعتراض نکنند، شرایطی فراهم می‌شود که هر کسی در جامعه هر سخنی را بیان کند و هیچ اتفاقی رخ ندهد. در حالی که اگر این حرف را یک نفر در مالزی بزند، حتما با او برخورد می‌شود، چون جامعه تخصصی است و رسانه دارد. چون در مالزی قدرت و حرف زدن، مسوولیت دارد. در اینجا نقش رسانه اهمیت دارد و باید در این زمینه رسانه‌ها به‌ویژه رسانه‌های تخصصی نقش جدی‌تری ایفا کنند.
این ویژگی فارغ از ساخت سیاسی جوامع است؟
در نظر داشته باشید که در انگلستان ۷۰۰ سال است که دانشگاه‌‌های آزاد وجود دارد و ۳۰۰ سال هم از عمر رسانه‌های آزاد و مستقل از دولت می‌گذرد در حالی که قدمت دموکراسی در انگلستان حتی به یک قرن هم نرسیده است. در واقع در حالی ۳۰۰ سال سابقه رسانه‌های مستقل در انگلستان سابقه دارند که عمر دموکراسی یک سوم آنها است. وجود رسانه‌های مستقل را نمی‌توان مشروط کرد. این مساله بسیار مهمی است که رسانه‌ها بتوانند تخصصی و آزاد کار کنند و جامعه را به صورت معقول نقد کنند تا هر کسی مسوولیت حرفی را که می‌زند بپذیرد. نظر و اظهارنظر در جامعه ما خیلی مجانی شده است. رسانه‌های تصویری به شدت غیرتخصصی و حتی عوامانه، دیدگاه‌ها را مطرح می‌کنند. عده‌ای بحر‌العلوم در جامعه ما هستند و رسانه‌های تصویری هم از مشتریان آنها هستند و در مورد همه مسائل، اظهارنظر می‌کنند. این نشانه غیرتخصصی بودن رسانه‌ها است. متاسفانه بعضی هم تصور می‌کنند اگر یک نفر در مورد پنجاه موضوع اظهارنظر کند، یعنی دانش گسترده دارد. این از عوام زدگی جامعه است. حتی در افغانستان
هم این طور نیست.
چگونه می‌توان چنین هدفی را تحقق بخشید؟
اینکه چگونه می‌توان چنین هدفی را تحقق بخشید، بستگی به این دارد که چه دادوستدی میان نهاد دولت و جامعه صورت بگیرد. تا جایی که من اطلاع دارم، بخش عمده مردم ایران مطالعه نمی‌کنند.این موضوع ربطی به شرایط اقتصادی ندارد. در حال حاضر اگر یک خانواده چهار نفره ایرانی یک شب در خارج از منزل قصد داشته باشند غذا صرف کنند حداقل باید حدود ۴۰ هزار تومان پرداخت کنند. برای مثال پیتزا برای یک خانواده چهار نفره ۳۰ تا ۴۰ هزار تومان هزینه دارد. اینکه بعضی‌ها دلیل کمبود مطالعه را با گرانی کتاب توجیه می‌کنند موضوع پذیرفته شده‌ای نیست چون خرید کتاب، از خرید پیتزا در ایران ارزان‌تر است. پس کتاب نخواندن توجیه اقتصادی ندارد.
چرا چنین عارضه ای وجود دارد؟
به نظر می‌آید بخش عمده‌ای از جامعه ما احساس نیاز به مطالعه ندارد. حال این مطالعه کتاب باشد یا رسانه و این فاجعه بسیار بزرگی است.به همین دلیل هم است که حس مسوولیت و پاسخ‌طلبی از جانب مردم در برابر سخنان، وعده‌ها و مسوولیت‌های مجریان کمرنگ است. اگر ما تاریخ جهان را ملاک قرار دهیم به خصوص در چند قرن اخیر، هیچ حکومتی نبوده که بخشی از قدرت و اقتدار خود را داوطلبانه به مردم بدهد یا به گونه ای برنامه ریزی کند که سالانه ۲۰ درصد از اقتدار دولت کاسته و به مردم منتقل شود هیچ دولتی داوطلبانه چنین کاری را نکرده است. این تشکل جامعه است که دادوستد بین جامعه و دستگاه دولتی را به وجود می‌آورد و حکومت را مسوولیت‌پذیر می‌کند. مردم اگر مطالعه نکنند، حقوق خودشان را ندانند و تشکل پیدا نکنند و نخواهند که یک جامعه معقول درست کنند اتفاق خاصی رخ نخواهد داد. در جامعه‌ای که رسانه مستقل نباشد، مطالعه مردم اندک باشد همه به فکر منافع شخصی خود خواهند بود و به طور طبیعی این جامعه از مسیر توسعه باز می‌ماند.
شما متغیر اقتصادی را در بحث مطالعه رد می‌کنید؟
من دوستی دارم که در حوزه مطالعات اجتماعی تحقیق می‌کند. ایشان در بررسی‌های خود به نکته جالبی رسیده بود مبنی بر اینکه در شهر تهران آموزش مدنی در وسط و جنوب شهر به مراتب نسبت به شمال شهر تهران موفق‌تر است. در شمال شهر تهران افراد احساس می‌کنند چون پول دارند، نیازی به کتاب خواندن ندارند، از مطالعه و آموزش بی نیاز هستند، چون ماشین‌های گران‌قیمت سوار می‌شوند ضرورتی به افزایش آگاهی خود نمی‌بینند. این عارضه یکی از بحران‌های فرهنگی جامعه ما است. شما اگر یک خانواده ثروتمند و یک صاحب بنگاه اقتصادی هلندی را بررسی کنید متوجه می‌شوید که زحمت کشیده و تشکیلاتی ایجاد کرده، تولید ثروت داشته، اما همین خانواده به شدت به مسائل فرهنگی و اجتماعی علاقه‌مند است مطالعه و پیگیری دارد و حتی کتاب چاپ می‌کند، اما در جامعه ما گروهی اگر به اصطلاح عامه «تازه به دوران رسیده» باشند هیچ نیازی به آموزش فرهنگی نمی‌بینند. شما چقدر دیده‌اید که از ماشین‌های گران‌قیمت در شهر ما آشغال به بیرون پرت می‌کنند. چون این شخص هیچ آموزشی ندیده که شهر متعلق به همه است. بعضا مشاهده می‌شود که راننده اتومبیلی شاید چند میلیون تومان ارزش لباس و طلای آویزان‌شده او باشد، اما دستمالی را که در داخل اتومبیل استفاده می‌کند به خیابان پرتاب می‌کند. این نشانه این است که پول زیاده و ظاهر بهتر شده، اما شخصیت، فرهنگ و تربیت تغییری نکرده است. شما اگر جرات دارید به صاحب اتومبیلی که دوبله یا سوبله پارک کرده، اعتراض کنید.
در چنین جامعه ای رسانه‌ها چگونه می‌توانند تغییر روحیه دهند؟
رسانه‌ها اگر تخصصی، مستقل از دولت و آزادانه عمل کنند می‌توانند منشا اثر باشند. اگر چنین رسانه‌هایی در قالب فراگیر شکل گیرد و با بررسی‌های تخصصی تصمیم‌های دولتی، گفتار و رفتارها را نقد کنند می‌توانند مسوولیت اجتماعی ایجاد کنند که میزان سخنان و رفتارهای نسنجیده در جامعه کاهش یابد.این گونه رسانه‌ها هم از بالا به وجود نمی‌آید. نباید انتظار داشت چند مسوول دور هم جمع شوند و تصمیم بگیرند که از فردا رسانه‌های آزاد و مستقل شکل گیرد و به محض این تصمیم رسانه‌های این‌چنینی شکل گیرد. اتفاقا شکل‌گیری رسانه‌های مستقل باید از درون جامعه صورت گیرد. ظهور رسانه‌های آزاد و مستقل باید در درون جامعه رخ دهد نه بر اثر تصمیم‌گیری دولت. رسانه اگر مستقل از دولت باشد می‌تواند آزادانه سیاست‌ها را نقد و بررسی کند.نقدی که بر مبنای اصول علمی و بدون حاشیه سازی باشد.من معتقدم یکی از ضعف‌های ما در مسیر توسعه، نبود تشکل قوی است برای مثال دانشگاهیان ما فاقد تشکل هستند، من در حوزه تخصصی خود مثال می‌زنم در حوزه علم سیاست،اگر تشکلی وجود داشت می‌توانستند دور هم جمع شوند، سندی را امضا و اعتراض کنند که چرا ما در چند دهه گذشته یک مسوول وزارت خارجه نداشتیم که با این حوزه مرتبط باشد. همه وزیران از رشته‌های دیگر آمدند و به همان درجه دیپلماسی کشور افت کرده است چون آنها با مسائل جهانی آشنایی چندانی ندارند، اقتصاد و سیاست جهانی را نمی‌شناسند و حرفهای بدیهی در حد دانشجوی سال اول لیسانس علوم سیاسی می‌زنند. اصلاح این روند به جامعه برمی‌گردد. تاریخ اروپا و چین به خوبی این روند را نشان می‌دهد.
چه اتفاقی در چین در حال رخ دادن است؟
جامعه تشکل پیدا کرده و به انسجام فکری رسیده با روش صلح‌آمیز و با روش‌های معقول حقوق خودش را از سیستم دولتی مطالبه می‌کند.من برای تبیین مقصود به یک مثال غیراجتماعی اشاره می‌کنم. در آمریکا یک عده که طرفدار محیط زیست بودند، متوجه شدند که نسل یک نوع از نهنگ‌های دریایی در حال انقراض است. آنها تشکل ایجاد کردند که این کار برای محیط زیست درست نیست. نهنگ دریایی نباید صید شود این خواسته تبدیل به یک خواسته اجتماعی شد، گروه عظیمی به کنگره آمریکا رفتند و این بحث را مکتوب و سند کردند این موضوع به صورت قانون درآمد و جلوی صید نهنگ دریایی را گرفت؛ بنابراین جامعه خیلی مهم است. جامعه‌ای که دنبال منافع خود باشد اجتماعی و ملی فکر نمی‌کند. اصناف و تحصیلکرده‌های آن فاقد تشکل هستند. این موضوع خود به خود باعث می‌شود که هر اتفاقی بیفتد. وضعیت ارزی کشور را در دو سال اخیر ببینید.
اگر بخش خصوصی تشکل قوی داشت آیا این روند به این شکل ادامه می‌یافت؟
منظور از تشکل، تشکلی است که نگاه ملی داشته باشد شما می‌بینید هر شرکت و بنگاهی دنبال این است که منافع خود را در دستگاه دولتی تامین کرده و کار خود را انجام دهد. به عنوان یک شبکه به منافع خودش نگاه نمی‌کند اگر هم نگاه کند، خیلی ضعیف است. من جامعه را خیلی مهم می‌دانم، چون تاریخ به ما این را می‌گوید. ماهیت سیاست، زور است. این را فراموش نکنیم. جامعه است که می‌تواند تشکل پیدا کرده و سیاست را معقول کند. این را تاریخ جهان به ما می‌گوید.
از این منظر دنیای اقتصاد را چگونه می‌بینید؟
دنیای اقتصاد به جهت استقلال از دولت می‌تواند در این زمینه گام بردارد. رسانه‌ای که وابستگی مالی نداشته باشد بهتر می‌تواند تصمیم‌گیری‌ها را در حیطه تخصصی خود نقد کند.
محتوای روزنامه را چگونه می‌بینید؟
من فکر می‌کنم که روزنامه دنیای اقتصاد در زمینه مباحث بین‌المللی باید پوشش بیشتری داشته باشد و آگاهی بین‌المللی به خوانندگان بدهد. چون عموما در کشور ما چه افراد سیاسی و چه افراد اقتصادی بخش خصوصی، با زبان انگلیسی آشنایی کمی دارند و مسائل دنیا را خیلی دنبال نمی‌کنند،آنها متکی به متن‌های ترجمه‌شده هستند. روزنامه دنیای اقتصاد تحولات داخل کشور را خیلی حرفهای منعکس می‌کند، اما به نظر من لازم است که در رابطه با اقتصاد منطقه، جهانی، تحولات مهم نرم‌افزاری، تجاری و صنعتی هم در قالب بین‌المللی پوشش مطلوب تری داشته باشد. این کار را می‌تواند به صورت فصلی بر موضوعات مختلف انجام دهد و سطح آگاهی خوانندگان خودش را ارتقا بخشد.
