ترکمنستان همسایه تجاری دور یا نزدیک؟
چکیده:
وجود مرز مشترک و همسایگی، روابط خوب سیاسی و محصور بودن کشور ترکمنستان در خشکی مجموع عواملی است که نشان از وجود پیشزمینههای مناسب جهت توسعه تجارت ایران و ترکمنستان دارد. با توجه به این عوامل آیا روابط تجاری دو کشور منعکسکننده فرصتهای تجاری این دو کشور است؟ در این نوشته قصد بر این است که ضمن بررسی مختصر اقتصاد ترکمنستان به فرصتهای تجاری پیش روی ایران در مسیر توسعه تجارت ایران با این کشور پرداخته شود.
چکیده:
وجود مرز مشترک و همسایگی، روابط خوب سیاسی و محصور بودن کشور ترکمنستان در خشکی مجموع عواملی است که نشان از وجود پیشزمینههای مناسب جهت توسعه تجارت ایران و ترکمنستان دارد. با توجه به این عوامل آیا روابط تجاری دو کشور منعکسکننده فرصتهای تجاری این دو کشور است؟ در این نوشته قصد بر این است که ضمن بررسی مختصر اقتصاد ترکمنستان به فرصتهای تجاری پیش روی ایران در مسیر توسعه تجارت ایران با این کشور پرداخته شود.
ترکمنستان کشوری است عمدتا بیابانی با منابع قابل توجه گاز و نفت. وجود منابع غنی گاز موجب توجه بسیار کشورهای مصرفکننده و واردکننده انرژی به ویژه اروپا، چین و هند به این کشور شده و به تبع تقاضای بالای اروپا به گاز موجب توجه روسیه به این منبع تامین گاز شده است. صنایع اصلی ترکمنستان را گاز طبیعی، نفت، پتروشیمی، صنایع نساجی و فرآوری مواد غذایی شکل میدهد. در بخش کشاورزی نیز عمدهترین محصولات کشاورزی عبارت است از پنبه، حبوبات و دام.
بزرگترین بخش اقتصادی این کشور را بخش صنعت تشکیل میدهد. این بخش در سال 2010، 54 درصد از اقتصاد این کشور را شکل داده است. بخشهای خدمات با34 درصد و کشاورزی با 12 درصد در مکانهای بعدی قرار داشتهاند. میزان نرخ رشد واقعی اقتصاد این کشور در سال 2011 میزان 9/9 درصد و نرخ تورم نیز6/1 درصد در این سال بوده است.1
در بخش تجارت عمدهترین کالاهای صادراتی ترکمنستان را گاز، فرآوردههای نفت، محصولات پتروشیمی، محصولات نساجی، برق و پنبه شکل میدهد. در بخش واردات نیز عمدهترین کالاهای وارداتی این کشور ماشینآلات و تجهیزات و مواد غذایی است.
تجارت ترکمنستان
واردات: بزرگترین شرکای وارداتی ترکمنستان در سال 2010، کشورهای ترکیه، اتحادیه اروپا و روسیه بودهاند. ترکیه به تنهایی 22/3 درصد از کل واردات این کشور را تامین کرده است. اتحادیه اروپا نیز 17/9 درصد و روسیه 14/2 درصد از واردات ترکمنستان را تامین کردهاند. کشورهای چین، امارات متحده عربی و ایران دیگر شرکای مهم وارداتی ترکمنستان بودهاند. کشورهای آذربایجان، اوکراین و ازبکستان پس از ایران قرار داشتهاند. ایران در ردهبندی شرکای وارداتی این کشور در رتبه ششم جهان قرار داشته است و 4/2 درصد از کل تجارت ترکمنستان از ایران صورت گرفته
است.
صادرات: بزرگترین شرکای صادراتی ترکمنستان در سال 2010 به ترتیب کشورهای چین، اتحادیه اروپا، ترکیه، امارات متحده عربی و افغانستان بودهاند.28/4 درصد از کل صادرات ترکمنستان به مقصد چین صورت گرفته است. این کشور 13/1 درصد و 10/4 درصد از صادرات خود را با اتحادیه اروپا و ترکیه انجام داده است. در این میان ایران ششمین شریک صادراتی ترکمنستان بوده و 4/7 درصد از کل صادرات این کشور با ایران ترتیب داده شده است.2
اما نکات منفی که در حال حاضر اقتصاد کلان ترکمنستان در راه توسعه با آنها مواجه است، عبارتند از: فقر گسترده میان مردم (حداقل ۳۰ درصد مردم زیر خط فقر زندگی میکنند)، فساد خاص بومی، ضعف سیستم آموزشی، استفاده غیربهینه از درآمدهای نفت و گاز و عدم تمایل دولت به اصلاحات بازارمحور و سیستم قیمتها.۳
روابط تجاری ایران و ترکمنستان
بیشترین صادرات ایران به ترکمنستان شامل محصولات غذایی، تجهیزات پزشکی، اتومبیل و کالاهای با تکنولوژی بالا میشود. هیدروکربنها نیز یکی از عوامل مهم در روابط ایران و ترکمنستان است. این مساله خصوصا برای ترکمنستان که یک کشور محصور در خشکی است، بسیار پراهمیت است.4
در سال ۲۰۱۰، ایران ششمین شریک تجاری ترکمنستان بوده است. ترکمنستان در این سال ۴/۴ درصد از تجارت خود را با ایران ترتیب داده است. آمار بیانگر این واقعیت است که این کشور نقش پررنگی در تجارت ایران ندارد. بر اساس آمار سال ۲۰۱۰ در بخش واردات، کشور ترکمنستان نوزدهمین شریک وارداتی ایران بوده است و ایران ۰.۳ درصد از واردات خود را به ارزش ۱۳۲/۴ میلیون یورو از این کشور وارد کرده است. در بخش صادرات نیز ایران رابطه قوی با این کشور نداشته است. در سال ۲۰۱۰، کشور ترکمنستان نوزدهمین شریک صادراتی ایران نیز بوده است. صادرات ایران به ترکمنستان تنها ۰/۲ درصد از کل صادرات ایران را به ارزش ۱۶۱/۱ میلیون یورو شکل میدهد.۵
براساس آمار سالهای 2008 و 2009 عمده صادرات ایران به ترکمنستان شامل مواد غذایی، محصولات فلزی، وسایل نقلیه، محصولات صنایع سبک، تجهیزات و لوازم، لوازم خانگی، محصولات صنایع شیمیایی، لوازم برقی و محصولات ساختمانی است.6
همچنین باید توجه شود که حجم مبادلات فوقالذکر بدون در نظر گرفتن پروژههای صادرات خدمات فنی و مهندسی و همچنین درآمدهای حاصل از ترانزیت است.
واردات ایران از ترکمنستان نیز عمدتا به انرژی، محصولات کشاورزی و محصولات نساجی اختصاص دارد.
بررسی فرصتهای تجاری ایران در ترکمنستان
بررسیها نشان از این حقیقت دارد که امکان توسعه صادرات ایران به ترکمنستان در برخی از حوزهها وجود دارد که توجه به این حوزهها میتواند در افزایش صادرات ایران به ترکمنستان موثر واقع شود.
بخش صنعت، معدن و کشاورزی: در حال حاضر بازار ترکمنستان اهمیت ویژهای برای کالاهای ایرانی دارد. با توجه به شرایط اقتصادی دو کشور، پتانسیل صادراتی در حوزههای تولیدات شیرینی و شکلات، مرغ و تخممرغ، انواع میوه، انواع پوشاک، فرشهای ماشینی، انواع مبلمان، محصولات خانگی، تراکتور، انواع کامیون، لوله پروفیل و جرثقیل برای صادرکنندگان ایرانی پیشبینی میشود و امکان توسعه صادرات در این حوزهها وجود دارد.
بخش انرژی و خدمات فنی و مهندسی: ترکمنستان یکی از بازارهای صدور خدمات فنی و مهندسی ایران در جهان است. مهمترین پروژههایی که ایران در این کشور اجرا کرده یا در حال اجراست عبارتند از: جادهسازی، مخابرات، واحدهای تولیدی صنعتی، پالایشگاه نفت، احداث خط لوله، انتقال گاز، آب و فاضلاب.
در مجموع پیرامون زمینههای همکاری و فرصتهای سرمایهگذاری در کشور ترکمنستان میتوان پیشنهادهای زیر را جهت توسعه تجارت ایران با ترکمنستان ارائه داد:
۱- همکاری در زمینه احداث مجتمعهای صنعتی در شهرکهای صنعتی؛
2- همکاری در زمینه احداث ترمینالهای گاز مایع و خطوط انتقال نفت و گاز و بازسازی و ساخت پالایشگاه نفت؛
۳- همکاری در صنعت برق، تعمیر و تجهیز نیروگاهها؛
4- همکاری در زمینه گیاهان دارویی؛
۵- همکاری در تولید مصالح ساختمانی؛
6- همکاری در زمینه ساختوساز ساختمانهای اداری، دولتی، مسکونی و جادهسازی؛
۷- همکاری در زمینه احداث سیلو و انبارهای مکانیزه؛
8- همکاری در زمینه شیلات؛
۹- همکاری در زمینه صنایع نساجی و صنایع تبدیلی.۷
سخن آخر
با وجود امکان توسعه پتانسیل تجاری ایران و ترکمنستان، برخی موانع در مسیر توسعه صادرات ایران با این کشور وجود دارد. این موانع به طور خلاصه عبارتند از: فعال نبودن سیستم بانکی و مبادله پول، مشکل تردد افراد در بازارچه مرزی باجیگران-گودان، حملونقل جادهای و ترانزیت و مشکلات ویزای رانندگان و تجار. بنابراین با توجه به اموری همچون:
۱- صدور روادید به تجار، بازرگانان، سرمایه گذاران ایرانی توسط سفارت ترکمنستان در تهران با معرفینامه اتاق بازرگانی و سازمان توسعه تجارت ایران؛
2- حلوفصل مطالبات شرکتهای ایرانی از شرکتهای خصوصی ترکمنستان؛
۳- تاکید بر توسعه همکاریهای اتاق بازرگانی دو کشور. ۸
میتوان در مسیر کاهش موانع و توسعه تجارت و صادرات ایران با ترکمنستان گام برداشت و زمینه و انگیزه لازم جهت فعالیت صادرکنندگان را فراهم کرد.
* کارشناس ارشد دیپلماسی و سازمانهای بینالملل اقتصادی
Sheyda.nematolahi@gmail.com
یادداشتها
1- trade.ec.europa.eu/doclib/html/113457.htm
۲- trade.ec.europa.eu/doclib/html/۱۱۳۴۵۷.htm
3- سازمان توسعه تجارت ایران، راهنمای تجارت خارجی، https://fa.tpo.ir/documents/document/12033/26193/portal.aspx
۴- https://irantracker.org/roundup/iran-news
5- trade.ec.europa.eu/doclib/html/113457.htm
۶- سازمان توسعه تجارت ایران، راهنمای تجارت خارجی، https://fa.tpo.ir/documents/document/۱۲۰۳۳/۲۶۱۹۳/portal.aspx
7- سازمان توسعه تجارت ایران، راهنمای تجارت خارجی، https://fa.tpo.ir/documents/document/12033/26193/portal.aspx
۸- https://fa.tpo.ir/documents/document/ ۱۲۰۳۳/ ۲۶۱۹۳/ portal.asp
ارسال نظر