زیست توده: انرژی همیشگی، ارزان و سالم

فواد شمس

انرژی‌های تجدیدپذیر گونه‌ای از انرژی هستند که برخلاف انرژی‌های مرسوم فسیلی و تجدیدناپذیر این امکان را دارند که باز هم به طبیعت برگردند. از همین‌رو است که در سال‌های اخیر با توجه به اینکه منابع انرژی‌های فسیلی خصوصا نفت و گاز رو به اتمام هستند، این دسته از انرژی‌های نوین تجدیدپذیر مورد توجه همگان قرار گرفته‌ است. از طرف دیگر انرژی‌های تجدیدپذیر برخلاف سوخت‌های مرسوم فسیلی، کمترین آلودگی زیست‌محیطی را دارند. در شرایطی که گرم شدن کره زمین و آلودگی آن یکی از خطرات جدی برای آینده زندگی انسان و کلیت کره زمین است، روی آوردن به انرژی‌های سالم و تجدیدپذیر به یک ضرورت جدی تبدیل شده است.

اثرات مخرب استفاده بیش از حد از سوخت‌های فسیلی در سالیان متمادی موجب شده است که بسیاری از کار‌شناسان به این فکر بیفتند که راه جایگزینی پیدا کنند. پدیده‌های زیان‌باری که محیط زیست را تهدید می‌کنند، همچون اثرات گلخانه‌ای، افزایش گرمای کره زمین، تغییرات ناگهانی و غیرطبیعی آب و هوا، افزایش آلودگی هوا و... همه محصول استفاده از این نوع سوخت‌ها است. این موارد متعدد باعث شده کار‌شناسان و محققان با ارائه راه‌حل‌ها و راهکار‌هایی به دنبال رفع این مشکلات و برطرف کردن آنها یا حداقل تعدیل کردن آنها برآیند. یکی از موثر‌ترین این راهکارها استفاده از انرژی‌های سالم و تجدیدپذیری است که طبیعت سخاوتمندانه در اختیار انسان قرار داده است. اگر انسان‌ها با برنامه‌ریزی و مدیریت صحیح از آن‌ استفاده کنند هم نیاز‌های خود را تامین خواهند کرد و هم‌ کمترین آسیب و ضرر را به محیط زیست اطراف خود وارد می‌کنند.

توربین‌های بادی و خورشیدی جزو معروف‌ترین فناوری‌های تامین انرژی‌های تجدیدپذیر و سالم در جهان هستند، اما در این میان برخی دیگر از منابع وجود دارند که تاکنون کمتر شناخته شده‌اند. در حالی که شاید آن چنان پتانسیلی در خود نهفته داشته باشند که در آینده‌ای نه چندان دور کلا سبک زندگی بشر و نحوه استفاده از انرژی را تغییر دهند. به نظر می‌رسد باید بیش از پیش به این منبع انرژی یعنی «زیست‌توده» توجه کرد.

زیست توده یا بیومس (Biomass) یکی از منابع اصلی تجدیدپذیر انرژی است که از مواد زیستی به دست می‌آید. مواد زیستی می‌تواند بخشی از موجودات زنده یا بقایای آنها باشد. برای نمونه می‌توان از موادی همچون چوب، زباله و الکل نام برد. اما معمولا در شرایط کنونی از بقایای گیاهان برای تولید انرژی‌های «زیست توده» استفاده می‌شود. این منابع بیشتر برای تولید الکتریسیته یا گرما به کار می‌رود.

در شرایط کنونی به صورت مرسوم از باقیمانده درختان جنگلی، شاخ و‌ برگ‌های هرس شده و خرده‌های چوب به عنوان زیست توده استفاده می‌شود. در کنار اینها زیست توده به مواد گیاهی یا حیوانی که برای تولید الیاف و مواد شیمیایی به کار می‌روند نیز گفته می‌شود. زیست توده دامنه وسیعی دارد و زباله‌های زیستی قابل سوختن را هم در بر می‌گیرد.

زیست توده ترجمه لغت انگلیسی بیومس (Biomass) است. برای زیست توده تعاریف بسیار و گوناگونی در دسترس است اما اگر بخواهیم به زبانی ساده آن را تعریف کنیم، باید بگوییم: زیست توده شامل کلیه موادی در طبیعت می‌شود که از موجودات زنده به دست می‌آید و ضایعات و زباله‌های تولید شده از این موجودات را هم در بر می‌گیرد.

البته مشابهت‌هایی بین زیست توده‌ها و سوخت‌های فسیلی وجود دارد؛ در واقع منشأ اصلی سوخت‌های فسیلی نیز همین منابع زیست توده است، اما با این تفاوت که منابع فسیلی که در گذشته‌های بسیار دور شاید بیشتر از میلیون‌ها سال قبل،‌‌ همان منابع زیست توده بوده‌اند بعد از آنکه تحت شرایط فشار و دمای خاص قرار گرفته‌اند در طول سالیان متمادی تبدیل به سوخت‌های فسیلی شده‌اند.

زیست توده‌ها این فرصت را به ما می‌دهند که علاوه بر اینکه از یک منبع انرژی بی‌پایان و همواره تجدیدپذیر استفاده کنیم، محیط زیست را هم آلوده نکنیم و دیگر میلیون‌ها سال هم صبر نکنیم تا دوباره منبع انرژی جدیدی بیابیم. زیست توده‌ها تمامی محصولات، فاضلاب‌ها و زائدات کشاورزی شامل مواد گیاهی و حیوانی، صنایع جنگلی زباله‌های شهری و صنعتی را شامل می‌شود.

انرژی زیست توده از نخستین منابعی بوده است که انسان‌ها برای تامین نیاز‌های خود از گذشته‌های دور یعنی از زمانی که آتش را شناختند، مورد استفاده قرار می‌دادند. انسان‌ها از سرآغاز پا نهادن روی زمین، همواره چوب و برگ خشک درختان را به عنوان سوخت استفاده می‌کرده‌اند. تا امروز هم این روش ادامه دارد و این خود فرصت بزرگی به بشر داده تا بتواند از این انرژی بی‌پایان استفاده کند.

امروز منابع زیست توده‌ها همچون گذشته تنها به چوب و برگ خشک محدود نمی‌شود و طیف وسیعی از مواد از جمله پسماند‌ها و زباله‌های شهری، پسماندهای صنعتی و… را نیز شامل می‌شود.

براساس آمارها در سرتاسر جهان اکنون، منابع انرژی تجدیدپذیر پس از زغال‌سنگ، نفت و گاز طبیعی، چهارمین منبع بزرگ انرژی می‌باشند.

انرژی زیست توده‌ها در حدود ۱۴ درصد از انرژی اولیه جهان را تامین می‌نماید. قابلیت‌های زیست توده تنها در تولید حرارت نیست، بلکه در تولید سرما، سوخت‌های مورد نیاز برای حمل و نقل و تولید انرژی الکتریکی نیز استفاده دارد. به نظر می‌رسد ایران، با وجود داشتن ذخایر عظیم زیرزمینی از سوخت‌های فسیلی اما بی‌نیاز از استفاده از سوخت زیست توده‌ها نیست. برای همین باید از پتانسیل‌های عظیمی که در این زمینه دارد، استفاده بهینه‌ای بکند.

از جمله زائدات کشاورزی و جنگلی، فضولات دامی، زباله‌های شهری، زائدات صنایع غذایی و فاضلاب‌های شهری را می‌توان از عمده‌ترین منابع انرژی زیست توده‌ها دانست که اگر برنامه ریزی درستی برای استفاده از آنها صورت گیرد هم ثروت همگانی ما در زمینه نفت و گاز به این راحتی هدر نمی‌رود و هم آلودگی‌های زیست محیطی را دیگر شاهد نخواهیم بود. این انرژی‌ها هم در دسترس است، هم ارزان و هم سالم. باید با یک دید جامع وآینده‌نگر به سمت استفاده از این انرژی نوین و پاک برویم.