قهوه‌خانه

محمدحسین رحمتی*

این ستون مثال‌هایی ساده‌ از کاربرد آموزه‌های اقتصاد در زندگی روزمره است و نشان می‌دهد که در هر رویدادی استفاده از مفاهیم اقتصادی به فهم بهتر مساله کمک می‌کند. در زمان‌های قدیم، قهوه‌خانه‌ها در بازاری به نسبت رقابتی فعالیت می‌کردند. امروز ایمیلی به دستم رسید که تصویری از یک قهوه‌خانه در ۴۰ سال پیش تهران را نشان می‌داد. صاحب قهوه‌خانه اطلاعیه‌ای نصب کرده بود که «فردا صبح ساعت ۵ کله‌پاچه، ساعت ۶ مسابقه مشت‌زنی محمد علی کلی با فریزر در تلویزیون این قهوه‌خانه، در صورت برنده شدن محمد‌علی چای و قلیان مجانی است.» در نگاه اول ممکن است شما فکر کنید که قهوه‌خانه‌چی دارد ضرر می‌کند و با توجه به متن و شکل اطلاعیه دارد مرام می‌گذارد. در حالی که اصلا این طور نیست. قهوه‌خانه‌چی اگر با یک شوک مثبت مشتری مواجه‌ شود، می‌تواند تولید خودش را زیاد کند و از صرفه‌جویی مقیاس استفاده کند و هزینه متوسط کالای تولیدی را پایین بیاورد. چون هزینه تولید کالای کله‌پاچه پایین می‌آید حاشیه سود تولید‌کننده افزایش می‌یابد و در بازار رقابتی تولید‌کننده برای افزایش سود ترجیح می‌دهد که کالا را ارزان کند. چای و قلیان مجانی عملا تخفیفی است که قهوه‌خانه‌چی بر روی کله‌پاچه اعمال می‌کند. به عبارت دیگر این مزیت بازار رقابتی است که سعی می‌کند با افزایش تولید هزینه تولید را کاهش دهد تا در رقابت مشتریان بیشتری کسب کند. علاوه بر این، قهوه‌خانه می‌تواند همزمان مشتریانی را که حساس به قیمت هستند، در روز خاصی جذب کند؛ چرا که قیمت انتظاری کله‌پاچه و چای کاهش یافته است. همزمان صاحب مغازه مشتریان طرفدار به مشت‌زنی را نیز جذب می‌کند.

مشابه داستان قهوه‌خانه فوق، در روزهای منتهی به کریسمس فروش برخی کالاها در آمریکا تا ۵ برابر روزهای عادی سال افزایش می‌یابد. در عین‌ حال جالب است بدانید که بیشترین تخفیف سالانه در همین روز‌های منتهی به سال‌نو اعمال می‌شود. یک مثال معروفش شب جمعه سیاه است که تخفیفاتی در حد ۶۰ درصد بر روی کالاهای خاصی داده می‌شود. استدلال کنید که چرا چنین پدیده‌ای در آمریکا دیده می‌شود؛ ولی در ایران در روزهای منتهی به سال نو و رمضان که تقاضا افزایش می‌یابد، بازار با گرانی شدید روبه‌رو است؟

* محقق در دانشگاه ایلینوی

Mh.rahmati@gmail.com