اثر تورم انباشته بر نرخ ارز

بهمن طهماسبی*
اختلاف زیاد تورم داخلی با تورم وارداتی باعث تضعیف رقابت پذیری اقتصاد کشور در سطح بین المللی شده است

یکی از مباحث اصلی اقتصاد ایران که این روزها مطرح است، موضوع مهم نرخ ارز می‌باشد. در ماه‌های اخیر در خصوص نرخ ارز، مقالات زیادی به رشته تحریر درآمده و نشست‌های علمی مکرر برگزار شده است.
عامل اصلی که نرخ ارز را در هر کشور تعیین می‌نماید، تفاوت تورم میان هر کشور با سایر کشورها طی سال‌های متوالی می‌باشد.
در صورتی که این اختلاف تورم انباشته در محاسبه نرخ ارز لحاظ گردد، به نوعی نرخ ارز حقیقی به دست می‌آید.

با توجه به این که نرخ ارز حقیقی از متغیرهای اصلی اقتصاد به شمار می‌رود و وضعیت داخلی و بین‌المللی اقتصاد را از حیث رقابت‌پذیری تعیین می‌کند، هرگونه بی‌ثباتی و نوسان در عملکرد نرخ ارز حقیقی موجب اثرات منفی بر اقتصاد هر کشور می‌گردد. به منظور انتخاب سیاست‌های ارزی و پولی مناسب می‌بایست رفتار نرخ ارز حقیقی شناسایی و مورد توجه قرار گیرد.
اقتصاد ایران به دلیل اینکه دارای تورم انباشته زیاد و همچنین درآمدهای ارزی حاصل از صادرات منابع طبیعی مانند نفت خام می‌باشد، بدیهی است این موضوع اثرات متفاوت بر نرخ ارز
دارد.
از آنجایی که تورم داخلی بالاتر از تورم خارجی است، باعث می‌شود که قدرت رقابت تولیدکنندگان داخلی برای صادرات کالاها و خدمات کاهش یابد و به تبع آن صادرات کشور تضعیف شود و از طرف دیگر واردات کالاها و خدمات خارجی به کشور افزایش پیدا می‌کند و مهم‌تر اینکه دولت برای تقویت پول ملی کشور، نسبت به تزریق منابع ارزی حاصل از صادرات نفت خام به بازار اقدام می‌نماید و این امر موجب از دست رفتن ذخایر ارزی کشور می‌گردد.
در این مقاله به منظور بررسی اثر تورم انباشته بر نرخ ارز در اقتصاد ایران، از نرخ ارز بازار غیر رسمی دلار (نرخ ارز اسمی) و شاخص قیمت‌های داخلی (مصرفی) و شاخص قیمت‌های وارداتی (آمار مورد استفاده از سایت بانک مرکزی اخذ شده است) استفاده و در واقع نرخ ارز حقیقی از روش برابری قدرت خرید محاسبه گردیده است.
نتایج حاصل از محاسبات به عمل آمده طبق نمودار شماره یک از سال ۱۳۵۰ تا ۱۳۸۸ نشان می‌دهد، نرخ ارز اسمی در سطح پایین‌تری از نرخ ارز حقیقی قرار دارد.
موضوع مزبور به دلیل این است که تورم داخلی از تورم وارداتی (خارجی) بیشتر است و از طرف دیگر دولت نیز با تزریق دلارهای نفتی به بازار، سعی می‌کند نرخ ارز را تثبیت نماید.
بررسی‌ها حاکی از آن است که اختلاف زیاد تورم داخلی با تورم وارداتی باعث تضعیف رقابت پذیری اقتصاد کشور در سطح بین المللی شده است و به تبع آن صادرات کاهش و واردات گسترش یافته است. طبق محاسبات صورت پذیرفته اگر به عنوان مثال در سال ۱۳۸۸ نرخ دلار معادل ۱/۱۷.۷۲۲ ریال باشد، با توجه به اختلاف تورم انباشته داخلی و خارجی، قدرت رقابت خارجی اقتصاد کشور
ثابت می‌ماند. ضمنا در محاسبه دیگری به شرح نمودار دو برای تورم خارجی از شاخص قیمت‌های مصرفی آمریکا استفاده شده است که نشان می‌دهد تفاوت نرخ ارز بازار با آنچه باید باشد تا رقابت اقتصادی کشور با آمریکا محفوظ بماند،
بسیار زیاد است. بر اساس محاسبه اخیر به عنوان نمونه برای حفظ قدرت رقابتی اقتصاد ایران با آمریکا، باید ارزش دلار در سال ۱۳۸۸ معادل ۸/۴۱.۶۷۸ ریال باشد.

با توجه به اینکه نرخ ارز مانند لنگر در اقتصاد کشور عمل می‌کند و در صورتی که دارای ثبات باشد منجر به یک نظم قیمتی در کشور می‌شود و اگر نرخ ارز دارای نوسان باشد، این نظم قیمتی به دست نمی‌آید و با وجود تورم انباشته، اقتصاد کشور با کسری پایدارتر از پرداخت‌ها و کاهش ذخایر خارجی روبه‌رو می‌شود. از محاسبات انجام پذیرفته در خصوص تاثیر تورم انباشته بر نرخ ارز در اقتصاد ملی و بین‌المللی مستفاد می‌شود که تورم بالا، علاوه بر اثرات منفی داخلی از قبیل کاهش میزان قدرت خرید مردم و افزایش اختلاف طبقاتی جامعه، باعث می‌شود رقابت‌پذیری اقتصاد ملی در عرصه جهانی کاهش یافته و صادرات کالاها و خدمات
غیر نفتی تضعیف و واردات کالاها و خدمات خارجی به کشور تقویت شود.
تجربیات قبل نشان می‌دهد که طی سال‌های گذشته، دولت با استفاده از منابع ارزی ناشی از صادرات نفت خام از افزایش نرخ ارز به میزان مابه‌التفاوت تورم داخلی و خارجی ممانعت نموده است و این اختلاف در طول چند سال با فشار بر بازار ارز داخلی، به مثابه فنر جمع شده عمل کرده و این فنر در یک مقطع خاص، آزاد شده و موجب ایجاد شوک‌های منفی در اقتصاد کشور گردیده است.
موضوع ایجاد تکانه افزایش شدید نرخ ارز در کشور بعد از کنترل نرخ ارز طی چند سال گذشته در ماه‌های اخیر به منصه ظهور رسیده است که نشان می‌دهد این فرآیند، چقدر برای اقتصاد کشور در عرصه‌های داخلی و بین‌المللی دارای تبعات منفی می‌باشد. با توجه به تمام مطالب ذکر شده، پیشنهاد می‌شود با استفاده از راهکارهای علمی از قبیل جلوگیری از افزایش شدید نقدینگی در جامعه و کاهش تبدیل دلارهای نفتی به ریال، نسبت به کاهش نرخ تورم اقدام گردد تا ضمن عدم افزایش هزینه‌های تولید در مقایسه با کشورهای دیگر، قدرت رقابت پذیری اقتصاد ملی و بخش‌های تولیدی کشور در برابر سایر کشورهای دنیا، کمترتضعیف شود.
از طرف دیگر نرخ ارزهای خارجی به میزان تفاوت تورم‌های انباشته داخلی و خارجی، تعدیل شود تا هم تولید داخل و صادرات کشور آسیب نبیند و هم اینکه بعد از گذشت چند سال، شوک جهش نرخ ارز بر اقتصاد ملی اثر منفی نگذارد.
* کارشناسی ارشد علوم اقتصادی
Email: b_tahmasbi@dmk.ir