سهم نفت در سبد ریسک جهان بالاست

گروه بورس جهانی - فاطمه حمیدی: تقویت ارزش دلار در هفته قبل، یک نتیجه عمده را به همراه داشت و آن کاهش قیمت نفت در بازارهای جهانی بود، در حالی که هنوز بسیاری از مشکلات منطقه یورو به قوت خود باقی است و معلوم نیست ثبات ایالات متحده نیز پایدار باشد.

در اینکه چه سیاست‌هایی قرار است در اقصی نقاط دنیا برای تثبیت اقتصادی اجرا شود زیاد سخن گفته شده، اما تنها باید به این سوال دقت کرد که اگر این محرک‌ها به مشکلات پاسخ درست ندهند چه خواهد شد؟ آیا به زودی قرار است نفت به بشکه ای ۴۲ دلار سه سال پیش برسد؟ کارشناسان امیدوارند محرک‌های نسبتا قوی در جهان پاسخ مناسبی به نیاز جهانی به رشد اقتصادی بدهند. این در حالی است که در یکصد سال اخیر جهان با تکیه بر قیمت‌های پایین نفت خام، توانسته بود روندهای خوبی را برای رشد دست و پا کند، اما در حدود یک دهه است که قیمت نفت به ارقام بالا و بی‌نظیری رسیده که باعث شده روند برنامه‌های توسعه اقتصاد جهانی با چالش مواجه شود. یک سوال در این مورد قابل طرح است و آن این که اگر بحران جهانی پیش نیامده بود، الان نفت چه رکوردی را برای خود ثبت کرده بود؟
مساله دیگر آن که اگر بحران مسکن و بدهی در آمریکا و اروپا به وجود نیامده بود، قطعا رکود اقتصادی به علت قیمت نفت رخ می‌داد. این موضوع برای آینده نیز قابل پیش‌بینی است، به این معنی که حتی با این فرض که بحران بدهی‌های اروپا و آمریکا برطرف شود، افزایش تقاضا موج جدیدی از افزایش قیمت نفت را به همراه خواهد داشت. این موضوع را با استناد به این قاعده کلی که قیمت‌های تجربه شده قبلی همیشه امکان دسترسی بالایی دارند، باید گفت در ادامه بحران بدهی، باید در انتظار بحران نفتی بود و این موضوع از دید کارشناسان دور مانده است. حتی به راحتی می‌توان پیش‌بینی کرد که قیمت نفت لااقل تا ۵۰ دلار بیش از رقم کنونی قابلیت ارتقا دارد و این موضوع لااقل تا ۵۰ درصد بر رشد اقتصادی جهان اثر منفی دارد. گفته می‌شود هر دو درصد رشد اقتصادی به معنای یک درصد رشد قیمت نفت است و این به معنای آن است که وقتی قیمت نفت از ۲۰ دلار به ۱۰۰ دلار می‌رسد باید شاهد رشد نجومی در اقتصاد باشیم، اما می‌بینیم این روند کاملا برعکس است.
این اخبار برای آمریکا که ۲۰ درصد نفت دنیا را مصرف می‌کند خبر بسیار بدی است؛ هر چند آمریکایی‌ها برای سال‌های آینده برنامه‌هایی دارند که این وابستگی را به حداقل خواهد رساند. به قول یک کارشناس بازار نیویورک، وقتی قیمت نفت ۲۰ دلار بود، ایالات متحده موتور رشد اقتصادی دنیا بود، همواره مازاد بودجه را تجربه می‌کرد و نرخ بیکاری آن پایین‌ترین ارقام در جهان برای دقیقا ۴۰ سال مداوم بود. اما افزایش قیمت نفت وضع این کشور را به کلی عوض کرد تا جایی که در حال حاضر رکود بی‌سابقه در آمریکا در کنار بیکاری ۸ درصدی (۱۳ میلیون بیکار) و کسری یک تریلیون دلاری آن زبانزد است. این بلا به سر همه کشورهای قدرتمند جهان آمده و اروپا قربانی بعدی و ژاپن و چین قربانیان بعدی اند. مشکل دقیقا از آنجا شروع می‌شود که عادت به قیمت‌های پایین در حال شکستن است و این موضوع نیازمند تجربه یک شکست جدی است.
یک نکته اساسی دیگر نیز در این بین قابل ذکر است و آن این که اساسا این تصور غلط است که با محرک‌های اقتصادی در دست اجرای جدید می‌توان اقتصاد را از شکست نجات داد، چراکه در آنها وضعیت اقتصادی منهای اثر نفت مورد بررسی قرار گرفته و این موضوع باعث می‌شود نگاه‌ها غالبا کوتاه مدت باشد، در حالی که وقتی دوره مذکور به پایان برسد، بلافاصله قیمت نفت به صورت یک مانع جدی بر سر راه برنامه‌های توسعه سبز می‌شود و این مساله در برنامه‌های اقتصادی دولت‌ها نیامده است. این مساله زمانی تحلیل را ضعیف‌تر ارائه می‌کند که بدانیم پایه نظری همه برنامه‌ها بر بازگشت به دوره‌های پیشین است، در حالی که قاطعانه باید گفت رشدهای گذشته بر پایه قیمت‌های گذشته نفت بوده‌اند و اگر قرار باشد قیمت نفت بالاتر برود، آن نرخ‌ها قادر به پاسخگویی نیست.
اما از طرف دیگر حقیقت غیرقابل انکاری که وجود دارد آن است که قیمت نفت پایین نخواهد آمد و با اندکی نوسان در محدوده ۱۰۰ دلار باقی خواهد ماند و با اثرات ناشی از برنامه‌های محرک اقتصادی، قیمت آن بالاتر خواهد رفت. البته اکثر کارشناسان معتقدند آینده نفت به این سادگی قابل پیش‌بینی نیست، اما افزایش ۸۰۰ هزار بشکه در روز به پیش‌بینی موسسه بین‌المللی انرژی و از آنجا که این ماده خام همیشه پشتوانه تنش‌های ژئوپلتیک را به همراه دارد، قطعا افزایشی خواهد بود. البته در سمت دیگر یک مساله وجود دارد و آن این که اگر رشد اقتصاد جهان متوقف شود نیاز به نفت نیز کاهش می‌یابد مثلا چهار سال پیش به دنبال وقوع بحران جهانی، به ناگهان پس از ۲۵ سال قیمت نفت افت کرد و با استناد به این موضوع باید گفت جهان ناگزیر است قیمت نفت را کاهش دهد؛ چرا که در چهار سال گذشته تنها عاملی که مانع از رشد اقتصاد با توجه به محرک‌های اقتصادی شده، افزایش قیمت نفت است.
اما چه باید کرد؟ یک پاسخ همان است که سازمان انرژی آمریکا پیشنهاد کرده و آن افزایش کارآیی انرژی است. ارتقای سطح کارآیی استفاده از نفت به اضافه حامل‌های انرژی‌های نو در سبد رشد اقتصادی می‌تواند کمک شایانی به رشد اقتصاد جهانی کند و سهم نفت را در تولید کاهش دهد.
به هر حال این موضوع در هر دو بعد افزایش کارآیی در تولید و مصرف قابل بررسی و اجرا است؛ تولید بیشتر با حداقل هزینه در کنار کاهش مصرف نفت با بیشترین بازدهی مفهوم کارآیی در نفت است. در حال حاضر ۳۰ درصد از سوخت جهان به طور مستقیم از نفت تامین می‌شود و سایر سوخت‌هایی که از این طلای سیاه برداشت می‌شود این سهم را تا ۷۰ درصد ارتقا می‌دهد. در نهایت باید گفت دنیا در وضعیت قرمز اقتصادی خود قرار گرفته و حتی از ابعاد سیاسی نیز باید گفت رفتار فعالان سیاسی جهان تحت تاثیر این موضوع قرار خواهد گرفت تا جایی که هم اکنون یکی از احتمالات بسیار بالا برای انتخابات ریاست جمهوری آمریکا اثرگذاری نفت و البته بنزین بر نگرش رای‌دهندگان آمریکایی است.

اخبار و قیمت نفت در بازارهای جهانی
در هفته گذشته قیمت نفت همچنان به روند نزولی خود ادامه داد تا جایی که نفت تگزاس در مقایسه با رقم روز جمعه هفته قبل (۹۰/۹۲ دلار) روز جمعه به ۹/۹۱ دلار رسید. نفت برنت نیز در همین مدت در حدود ۶۰ سنت کاهش را به همراه داشت و در روز ۲۷ سپتامبر به ۰۱/۱۱۲ دلار رسید. قیمت نفت برنت جمعه هفته گذشته ۴۲/۱۱۱ دلار بود. در این بین سبد نفت اوپک از ۴۷/۱۰۷ دلار در روز ۲۱ سپتامبر به ۲۱/۱۰۸ دلار رسید. قیمت نفت اگر چه همانند دو هفته قبل با جریانی کاهشی همراه است، اما در هفته گذشته این کاهش با شتاب کمتری مواجه بود. دیدار الکساندر نوواک، وزیر نفت روسیه و عبدالله سالم البدری، دبیر اوپک، در رابطه با لزوم برقراری ثبات در قیمت نفت حکایت از آن دارد که نفت در مرز هشدار قرار گرفته است. دو طرف بر لزوم تعیین قیمتی باثبات و متناسب با پیش نیازهای رشد اقتصادی جهان و تامین سود کشورهای تولیدکننده نفت تاکید داشتند. در عین حال به گفته کارشناسان اقتصادی، تداوم رکود در منطقه اروپا و افزایش مشکلات اسپانیا و ایتالیا به علاوه مشکلاتی که بی‌پاسخ مانده‌اند باعث شده‌اند قیمت نفت برای اولین بار در ماه‌های اخیر به زیر ۹۰ دلار برسد. سازمان انرژی آمریکا اعلام کرده است که مصرف سوخت در ایالات متحده در حدود ۱/۱ درصد در چهار هفته منتهی به ۲۱ سپتامبر افزایش یافته و میزان ذخیره‌سازی‌های نفت در این کشور به بالاترین حد خود از سال ۱۹۹۰ رسیده است. میزان مصرف نفت آمریکا نیز به ۴/۱۸ میلیون بشکه در روز رسیده که پایین‌ترین رقم از ۶ آوریل تاکنون محسوب می‌شود. همچنین به گزارش سازمان انرژی آمریکا، در هفته گذشته میزان ذخایر نفت خام آمریکا به ۲/۳۶۵ میلیون بشکه رسیده که این به معنای ۴۵/۲ میلیون بشکه افزایش است. همچنین طبق همین گزارش، میزان تولید در ایالات متحده به ۵۱/۶ میلیون بشکه در روز رسیده که بیشترین میزان از سال ۱۹۹۷ تاکنون است. این میزان در مقایسه با سال گذشته ۱/۷ درصد افزایش یافته است. انتشار اخباری از وضعیت اقتصاد جهانی نشان دهنده تداوم کاهش قیمت در آینده است. نرخ اوراق ۱۰ ساله اسپانیا به ۶ درصد رسیده است و این رقم به دنبال سخنرانی رییس بانک مرکزی اروپا و تاکید وی بر خرید اوراق بدهی کشورهای منطقه افزایش یافته است. طبق گزارش‌ها در ژاپن که بیشترین کارخانه داران جهان در آن فعالند، بیشترین بدبینی‌ها پیش‌بینی می‌شود همچنین مشکلات اقتصادی در چین صادرات را در این کشور تضعیف خواهد کرد. مشکلات اروپا نیز به همین منوال بر رشد اقتصادی جهان اثر می گذارد و قیمت نفت را تحت تاثیر خود قرار خواهد داد. به گفته مایکل لینچ، رییس یک مؤسسه پژوهشی انرژی در ماساچوست، به نظر می‌رسد آغاز اجرای سیاست‌های پولی در آمریکا موسوم به QE۳ آغازی بر ناامیدی دوباره برای اصلاح وضعیت اقتصادی جهان باشد.در عین حال در هفته گذشته علی‌النعیمی، وزیر نفت عربستان اعلام کرد این کشور قادر است تولید نفت خود را تا ۲ میلیون بشکه در روز افزایش دهد. وی به صراحت اعلام کرد که این اقدام را در کوتاه‌مدت و به منظور جبران عدم حضور ایران در بازارها انجام می‌دهد که این موضوع به کاهش نگرانی‌ها از افت عرضه نفت در بازارها منجر شد و قیمت نفت را تثبیت کرد.