گزارش بانک جهانی از اصلاحات یارانه‌های انرژی

مطالعه موردی۲۰ کشور در حال توسعه

وحید خاتمی - بانک جهانی گزارشی ۳۱۷ صفحه‌ای تهیه کرده است و در آن برنامه‌های اصلاح یارانه‌های انرژی در ۲۰ کشور در حال توسعه را سنجیده است. انگیزه‌ این تحقیق به ادعای بانک جهانی اهمیت روزافزون مباحث محیط‌زیستی و استفاده‌ بهینه‌ از انرژی‌های پاک است. در‌واقع بحث هزینه‌های مالی کلانی که استفاده‌ غیرصرفه‌جویانه از انرژی در کشورهایی که قیمت انرژی در آنها از مسیر بازار تعیین نمی‌شود بر جامعه بار می‌شود، هدف نخستین گزارش بانک جهانی نبوده است.

در این تحقیق کشورها با توجه به دو مقوله «خالص واردات انرژی» و «درآمد» به چهارگروه صادرکننده و واردکننده انرژی با درآمد‌های پایین و بالا تقسیم شده‌اند و علاوه بر بررسی هر کشور به صورت مستقل، اثرات اصلاحات یارانه‌ای بر هر گروه نیز بررسی شده است تا بتوان برای مقایسه میزان موفقیت اصلاحات در هر کشور، مثال‌هایی نزدیک‌تر و قابل قیاس داشته باشیم.

در پرونده پیش رو ما سه بخش مهم این گزارش را ارائه کرده‌ایم:

۱- بررسی و مقایسه اثرات اصلاحات یارانه‌ای بر گروه‌های مختلفی که گزارش بانک جهانی بر اساس معیارهای مورد نظر خود تشکیل داده است.

۲- بررسی مهم‌ترین اثراتی که اجرای اصلاحات یارانه‌ای در ایران در پی داشته است.

۳- بررسی گروه کشورهایی که ایران طبق گزارش بانک جهانی به آنها نزدیک است(کشورهای صادرکننده با درآمد پایین).

بخش دوم این گزارش را یعنی اثرات اصلاحات بر گروه کشورهایی که صادرکننده انرژی و با درآمد پایین هستند، در ادامه بخوانید.

چالش‏های اجتماعی و کلان اقتصادی

• اکثر کشورهای این گروه با دو مولفه بارز طبقه‏بندی می‏شوند: اول سطح درآمد رو‌به رشد که از روی نرخ بالای رشد در تولید ناخالص داخلی (GDP) بر جمعیت آنها مشخص می‏شود و دوم کاهش در سطح نابرابری‏های درآمدی به جز مورد استثنای جمهوری یمن. آذربایجان بالاترین GDP بر جمعیت را داراست؛ در حالی که دارای یکی از پایین‏ترین شاخص‌های ضریب جینی در گروه ج است. همین‌طور اندونزی و جمهوری اسلامی ایران الگوی مشابهی را دنبال می‌کنند که در آن نرخ بالای رشد با کاهش بارز در نابرابری همراه شده است.

• تمامی این کشورها دارای روند کاهشی در کسری بودجه و بدهی‌های عمومی خود هستند. اگرچه، آذربایجان و نیجریه تنها کشورها در این گروه هستند که دستیابی به مازاد بودجه را مدیریت کرده‌اند. به علاوه اندونزی پیشرفت قابل ملاحظه‌ای در کنترل کسری بودجه و کاهش بدهی‌های عمومی خود تا سطح یک‌سوم داشته است.

وابستگی به سوخت‌های فسیلی

• تمامی کشورهای گروه ج درصد تولید برق از سوخت‌های فسیلی را ثابت نگه داشته یا افزایش داده‌اند. در عین حال به طور محسوسی صادرات خالص انرژی خود را طی زمان کاهش داده‌اند؛ البته به جز دو استثتای قابل ملاحظه آذربایجان و اندونزی.

• تمام این کشورها به جز نیجریه تقریبا به طور کامل بر برق تولیدی از سوخت‌های فسیلی به‌عنوان منبع اصلی انرژی تکیه دارند. تنها آذربایجان و اندونزی صادرات خالص انرژی خود طی زمان را افزایش داده‌اند. آذربایجان دارای بالاترین افزایش از ۴۰ درصد تا ۳۴۰ درصد مصرف داخلی خود بوده است. همچنین نیجریه دارای بیشترین درصد افزایش در استفاده از سوخت‌های فسیلی برای تولید برق بوده است؛ به طوری که از ۶۲ درصد در سال ۱۹۹۸ به ۷۲ درصد در سال ۲۰۰۸ رسانده است. در همین زمان، نیجریه کاهش اندکی را در صادرات خالص انرژی خود از بیش از ۱۲۰ درصد مصرف داخلی خود تا حدود ۱۰۰ درصد آن، تجربه کرده است.