۴۶ سال با بورس در ایران

مجید اسکندری

نخستین بار در سال ۱۳۱۵ فردی بلژیکی به نام «ران لوترفلد» پس از انجام مطالعات گسترده‌ای درباره راه‌اندازی بورس در ایران، اساسنامه‌ای برای بورس تهیه و به مسوولان وقت، ارائه کرد اما با توجه به وقوع جنگ جهانی دوم و شرایط داخلی کشور، راه‌اندازی بورس مسکوت ماند. پس از گذشت بیش از دو دهه و به دنبال تحولات اقتصادی و اجتماعی و افزایش فعالیت‌های صنعتی، ایجاد بورس اوراق بهادار در دستور کار قرار گرفت و در سال ۱۳۴۱ کمیسیونی در وزارت بازرگانی با حضور نمایندگان وزارت دارایی، وزارت بازرگانی و بانک توسعه صنعتی و معدنی ایران تشکیل شد و موافقتنامه اولیه تاسیس بورس سهام در این کمیسیون به تصویب رسید. پس از آن هیاتی از بورس بروکسل برای مشارکت در راه‌اندازی بورس به ایران دعوت شدند و پس از مطالعات و مذاکرات فراوان در اردیبهشت ماه سال ۱۳۴۵ قانون تشکیل بورس اوراق بهادار در مجلس شورای ملی تصویب و برای اجرا از سوی وزارت دارایی به بانک مرکزی ابلاغ شد.

سرانجام در پانزدهم بهمن‌ماه سال ۱۳۴۶ بورس اوراق بهادار تهران فعالیت خود را با پذیرش سهام بانک توسعه صنعتی و معدنی ایران، شرکت نفت پارس، اوراق قرضه دولتی، اسناد خزانه و اوراق قرضه عباس‌آباد آغاز کرد.

در فاصله‌ سال‌های ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۷ اقدامات قابل توجهی در این حوزه رخ داد که از آن جمله می‌توان به تصویب قانون گسترش مالکیت سهام واحدهای تولیدی در اردیبهشت ماه ۱۳۵۴ اشاره کرد که به موجب آن موسسات خصوصی و دولتی، موظف شدند به ترتیب ۴۹ درصد و ۹۴ درصد سهام خود را به مردم عرضه کنند.

همچنین در سال ۱۳۵۴ قانون معافیت مالیاتی شرکت‌های پذیرفته شده در بورس تصویب شد و در پی آن تا سال ۱۳۵۷ تعداد شرکت‌های پذیرفته شده در بورس از ۶ شرکت با سرمایه ۶/۲ میلیارد ریال در سال ۱۳۴۶ به ۱۰۵ شرکت با بیش از ۲۳۰ میلیارد ریال سرمایه در سال ۱۳۵۷ افزایش یافت.

پس از پیروزی انقلاب در سال ۱۳۵۸ قانون اداره امور بانک‌ها و ملی شدن بانک‌ها و بیمه‌ها در شورای انقلاب به تصویب رسید و در پی آن بانک‌ها و سپس بیمه‌ها ادغام شدند و به مالکیت دولت درآمدند. همچنین با تصویب قانون حفاظت و توسعه صنایع ایران، تعداد زیادی از شرکت‌های پذیرفته شده در بورس، از بورس خارج شدند به گونه‌ای که تعداد شرکت‌های بورسی از ۱۰۵ شرکت در سال ۵۷ به ۵۶ شرکت در سال ۵۸ کاهش یافت. پس از آغاز جنگ تحمیلی، بورس به حالت نیمه تعطیل درآمد و حجم معاملات سهام آن به شدت کاهش یافت به گونه‌ای که حجم معاملات سهام در طول هشت سال دفاع مقدس از ۲/۳۴ میلیارد ریال در سال ۱۳۵۷ به ۹/۹ میلیارد ریال در سال ۱۳۶۷ رسید.

با پایان یافتن جنگ، برنامه پنج ساله اول توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی تصویب شد و فعالیت بورس اوراق بهادار به عنوان زمینه‌ای برای اجرای سیاست‌های خصوصی‌سازی مورد توجه قرار گرفت به گونه‌ای که تعداد شرکت‌های پذیرفته شده در بورس از ۵۶ شرکت در سال ۶۷ به ۲۴۹ شرکت در سال ۷۵ افزایش یافت.

در سال ۶۹ محاسبه شاخص بورس اوراق بهادار تهران انجام شد و در فاصله سال‌های ۷۶ تا ۷۹ وضعیت اطلاع‌رسانی و انتشار گزارش‌های ادواری، آماری و تحلیلی شرکت‌های بورسی ساماندهی شد.

در سال ۸۲ توسعه فیزیکی بازار سرمایه و ایجاد تالارهای منطقه‌ای در مراکز استان‌ها در دستور کار قرار گرفت. همچنین در این سال سازمان کارگزاران بورس فلزات تهران و به دنبال آن در سال ۸۳ سازمان کارگزاران بورس کالای کشاورزی ایران تاسیس شد.

در سال ۱۳۸۴ یکی از مهم‌ترین تحولات تاریخ بورس ایران رخ داد. بر این اساس، قانون جدید بازار اوراق بهادار در آذرماه این سال به تصویب رسید که به موجب آن نهاد اجرایی و نهاد نظارتی بازار سرمایه از یکدیگر تفکیک شدند و زمینه توسعه بازار سرمایه فراهم آمد. به این ترتیب سازمان بورس و اوراق بهادار فعالیت خود را آغاز کرد.

در سال ۱۳۸۵ شرکت بورس اوراق بهادار تهران (سهامی عام) تاسیس شد و فعالیت‌های اجرایی بازار سرمایه را بر عهده گرفت. از سال ۸۵ به بعد تدوین آیین‌نامه‌ها و دستورالعمل‌های اجرایی آغاز شد و واگذاری شرکت‌های بزرگ دولتی از طریق بورس نیز در دستور کار قرار گرفت.

همچنین در این سال بورس فلزات با بورس کشاورزی ادغام و «بورس کالای ایران» (سهامی عام) تشکیل شد.

در فاصله سال‌های ۸۶ تا ۸۷ واگذاری شرکت‌های بزرگ دولتی و مشمول اصل ۴۴ در بورس سرعت گرفت از سوی دیگر در راستای افزایش شفافیت اطلاعاتی شرکت‌های بورسی، سامانه کدال راه‌اندازی شد. راه‌اندازی فاز اول بورس نفت و تاسیس کمیته فقهی سازمان بورس از دیگر اقدامات مهم این دوره محسوب می‌شود.

در سال ۱۳۸۸ شرکت فرابورس ایران (سهامی عام) به عنوان بازار خارج از بورس تاسیس شد که این بازار شاهد معاملات گواهی سپرده، اوراق تسهیلات مسکن، اوراق مشارکت و سهام شرکت‌های خارج از بورس است.

راه‌اندازی رینگ صادراتی محصولات پتروشیمی در کیش، عرضه شرکت‌های بیمه در بورس و فرابورس، راه‌اندازی امضای دیجیتال در سامانه کدال، راه‌اندازی ابزارهای مالی جدید مانند اوراق اختیار معامله، اوراق رهنی و صکوک از دیگر اقداماتی است که در این سال بازار سرمایه ایران شاهد آن بود.

بورس در سال ۸۹ شاهد راه‌اندازی معاملات قرارداد آتی، راه‌اندازی معاملات آنلاین سهام، راه‌اندازی سامانه بورس همراه و تالار مجازی بورس بود. همچنین آیین‌نامه سرمایه‌گذاری خارجی در بورس و فرابورس در این سال به تصویب رسید.

تدوین و تصویب مقررات اوراق مرابحه و قرض‌الحسنه، عرضه اولین محموله نفت خام سنگین در بورس کالای ایران و برخی فعالیت‌های توسعه‌ای از جمله اقداماتی است که در سال ۹۰ در بازار سرمایه کشور رخ داد.

سازمان بورس و اوراق بهادار، حمایت از حقوق سرمایه‌گذاران، ساماندهی، حفظ و توسعه بازار شفاف، منصفانه و کارای اوراق بهادار و نظارت بر حسن اجرای قانون بازار اوراق بهادار در کشور را مهم‌ترین ماموریت خود عنوان کرده است.

مدیران سازمان بورس و اوراق بهادار امیدوارند این سازمان بتواند سازمانی پویا، چابک و اثربخش در راهبری و سیاست‌گذاری بازار سرمایه با هدف دستیابی به بازاری منصفانه و بهره‌مند از ابزارها، نهادها و بازارهای مالی پیشرفته باشد.

عدالت، پویایی، استقلال، تعهد به تعالی و سرمایه انسانی به عنوان ارزش‌های بنیادین این سازمان مشخص شده‌اند.