خاورمیانه؛ نفت همه را غرق می‌کند

اقتصاد خاورمیانه، یک کلمه بیشتر نیست: نفت. در هنگامه‌ای که در همه جای جهان سخن از برآمدن یا فروریختن بازارهای سهام، تولید صنعتی، ورشکستگی بنگاه‌ها، بحران اعتماد و نظایر اینها است، وقتی نام خاورمیانه به میان می‌آید، فقط سخن از کاهش درآمدهای نفتی است. اما همین یک کلمه کافی است که نهادهای مالی و اقتصادی جهان پیش‌بینی کنند، رشد اقتصادی همه یا تقریبا همه کشورهای نفتی خاورمیانه در طول سال ۲۰۰۹ نصف خواهد شد. افزون بر این گرفتاری که کشورهای نفتی به جز کالای یگانه خود ابزاری برای رتق و فتق امور اقتصاد داخلی خود ندارند، این کشورها با مصیبتی بزرگ‌تر هم دست به گریبانند: هر قدر رکود اقتصاد جهانی بیشتر می‌شود، کالای یگانه نفت بی‌ارزش‌تر می‌شود و تنها ماده حیات بخش این کشورها کمتر به کارشان می‌آید.

گرفتاری دیگر کشورهای نفت خاورمیانه این است که نظام یارانه در این کشورها، دولت‌ها را با تعهداتی سنگین رو‌به‌رو کرده است که در دوران عسرت نفتی، توان انجام این تعهدات را ندارند. بانک جهانی هفته گذشته هشدار داد که ایران و الجزایر به عنوان دو کشور متکی به درآمدهای نفت و گاز که اقتصاد آنها به شدت یارانه‌ای است، در سال ۲۰۰۹ روزگار ناخوشی خواهند داشت.

براساس برآورد بانک جهانی، رشد اقتصادی کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا در سال جاری از میانگین ۶درصد کنونی به کمتر از ۳درصد تنزل خواهد کرد. اما نکته جالب توجه در این میان این است که کشور کوچک تونس از بحران جهانی کمتر صدمه دیده است. تفاوت تونس با دیگر کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا در دو چیز است. اول این که تونس اقتصاد نفتی ندارد و دوم این که این کشور در ۱۵ سال اخیر اصلاحاتی فراگیر انجام داده و بخش‌های عمده اقتصاد را خصوصی کرده است. پیش از آغاز بحران جهانی سال ۲۰۰۸، میانگین رشد اقتصادی کشورهای نفتی خاورمیانه حدود ۶درصد بود.

در آن روزگار گفته می‌شد این کشورها برای پرکردن فاصله خود با کشورهای دیگر به رشد اقتصادی دو رقمی نیاز دارند. اکنون که میانگین رشد اقتصادی این کشورها به کمتر از ۵/۳درصد رسیده است، مشکل کشورهای نفتی برای پرکردن فاصله با دیگر کشورها بیشتر خواهد شد.