سال ۲۰۰۳، سال سیاه نفت

از اواسط دهه 1980 تا ماه سپتامبر 2003 قیمت هر بشکه نفت خام در تبادلات بازرگانی نیویورک (NYMEX)، به طور متوسط 25‌دلار بود. سپس از سال 2003 قیمت نفت به بیش از 30‌دلار رسید و در ماه آگوست سال 2005 تا 60‌دلار نیز افزایش یافت تا اینکه در ماه ژوئن سال 2008 به 147/3‌دلار رسید.
به باور صاحب‌نظران، افزایش قیمت نفت دلایل زیادی داشت از جمله گزارش‌هایی که از بخش انرژی آمریکا و دیگر بخش‌ها منتشر شد مبنی بر اینکه منابع نفت در حال کاهش است. تنش‌های خاورمیانه و تخمین‌های مربوط به قیمت نفت نیز مزید بر علت شدند تا قیمت نفت افزایش یابد. ضمنا بعضی حوادث ژئوپلیتیک و طبیعی هم بر بازار جهانی نفت تاثیرات قوی و کوتاه‌مدتی داشتند؛ مانند آزمایش موشکی کره شمالی، جنگ اسرائیل و لبنان، نگرانی‌های مربوط به برنامه هسته‌ای ایران، توفان کاترینا و حوادث دیگر. اما در سال ۲۰۰۸ مهم‌ترین تاثیر ناشی از رشد اقتصادی کشورهای جهان مربوط به چین و هند بود. در پی آن رکود اقتصادی در جهان موجب شد در ماه دسامبر قیمت نفت به زیر ۴۰‌دلار برسد. تقاضای جهانی نفت خام به طور میانگین از سال ۱۹۹۴ تا سال ۲۰۰۶ سالانه ۱/۷۶‌درصد افزایش داشت و در سال ۲۰۰۳ و ۲۰۰۴ به بیشترین حد افزایش یعنی ۳/۴‌‌درصد رسید. طبق گزارش سالانه اداره اطلاعات انرژی (EIA) در سال ۲۰۰۷، از سال ۲۰۰۶ تا سال ۲۰۳۰ نرخ افزایش تقاضا ۳۷‌درصد خواهد بود.
از سویی دیگر با آنکه رشد تقاضا در کشورهای در حال توسعه به بالاترین حد رسیده است، اما هنوز هم آمریکا بزرگ‌ترین مصرف‌کننده نفت در جهان است. در سال‌های 1995 تا 2005 مصرف نفت در آمریکا از 17/7‌میلیون بشکه در روز به 20/7‌میلیون بشکه در روز رسید؛ یعنی به میزان 3‌میلیون بشکه در روز افزایش یافت. در مقام مقایسه مصرف چین نیز در همان دوره از 3/4‌میلیون بشکه در روز به 7‌میلیون بشکه رسید و مصرف نفت آن کشور به مقدار 3/6‌میلیون بشکه در روز افزایش یافت. مصرف سرانه مردم در آمریکا سالانه 24/85 بشکه، در چین 1/79 بشکه و در هند 0/79 بشکه است.
افزایش قیمت نفت
همانطور که صنعت، شهرنشینی و شرایط استاندارد زندگی در کشورها رشد می‌کند، مصرف انرژی به خصوص نفت نیز افزایش می‌یابد. رشد سریع اقتصاد کشورهایی مانند چین و هند موجب شد که این کشورها تبدیل به مصرف‌کنندگان بزرگ نفت شوند. مصرف نفت در چین از سال 2002 سالانه 8‌درصد افزایش یافته است که دو برابر نرخ مصرف آن در سال‌های 1996 تا 2006 بود. انتظار می‌رود واردات نفت در هند از سال 2005 تا سال 2020 سه برابر افزایش یابد و به 5 بشکه در روز برسد. رشد اقتصادی بیش از 12‌درصدی کشورهایی از قبیل چین و هند موجب افزایش تقاضای این کشورها شد؛ به حدی که نرخ کم تقاضا در آمریکا را نیز جبران کرد. علاوه‌بر این عوامل دیگری نیز می‌تواند عامل افزایش تقاضای چین باشد. از جمله این عوامل می‌توان به وقوع زلزله و برگزاری مسابقات المپیک اشاره کرد. در نتیجه افزایش مصرف نفت در سراسر جهان، قیمت نفت افزایش یافت. علت اصلی افزایش قیمت نفت، تقاضای رو به رشد جهان بود، در حالی که برای پاسخگویی به آن عرضه مناسب وجود نداشت در نتیجه برای کاهش تقاضا در کشورهای صنعتی، قیمت نفت رو به افزایش رفت.
از آنجا که همیشه رکود اقتصادی در آمریکا منجر به کاهش قیمت نفت می‌شد، این رویداد در تاریخ بی‌سابقه است. به طور مثال با انقباض اقتصادی در سال ۲۰۰۱ قیمت نفت ۲۶‌درصد در نیویورک کاهش یافت.
طبق گزارش IEA (آژانس بین‌المللی انرژی)، تقاضای نفت در هر دو کشور چین و هند 4/7‌درصد افزایش یافت. چین دومین مصرف‌کننده بزرگ نفت در جهان است که در سال گذشته حدود 7/89‌میلیون بشکه در روز مصرف کرد و میزان مصرف هند با 2/92‌میلیون بشکه در روز حتی از ونزوئلا که عضو اوپک است، بیشتر بود. تقاضای نفت چین در سال 2008 تقریبا 0/37‌میلیون بشکه در روز افزایش یافته است در حالی که میزان تقاضا در سایر کشورهای جهان 0/3‌میلیون بشکه در روز کاهش یافته است.
کاهش قیمت نفت
واقعیت آن است که بحران کنونی مالی، نتیجه افزایش قدرت مالی کشورهای در حال توسعه مانند هند و چین بود. شرکت‌های آمریکایی نمی‌توانستند با کالاهای چینی که کیفیت نامناسبی داشتند و خدمات عالی و ارزان‌قیمت هند رقابت کنند. در نتیجه شرکت‌های آمریکایی مجبور به تعدیل نیرو شدند. دستمزد کارگران آمریکایی کاهش یافت در نتیجه آنها نمی‌توانستند وام‌های خانه‌هایشان را بازگردانند. بانک‌های آمریکا به شدت ضرر کردند. از آنجا که بسیاری از کشورها در بانک‌های آمریکا سرمایه‌گذاری کرده بودند، آنها نیز آسیب دیدند و بنابراین بحران اقتصادی در آمریکا بحران جهانی شد. به این ترتیب علت واقعی این بحران تولید کالا و خدمات در چین و هند بود. این در حالی است که مقامات چین و مسوولان شرکت‌های چینی معتقد هستند آن کشور قربانی افزایش قیمت نفت بود و 1/95‌تریلیون دلار از ذخایر ارزی آن صرف واردات بیش از 40‌درصد از مصرف روزانه‌اش شد. برنامه داخلی توسعه انرژی و استراتژی خارجی چین متناسب با قیمت بالای نفت تنظیم شده بود که حال با کاهش قیمت نفت در بازار جهانی انرژی، این کشور با چالش‌های جدیدی برای حفظ امنیت انرژی روبه‌رو است.
اوایل ماه سپتامبر ۲۰۰۸ قیمت نفت به ۱۱۰‌دلار کاهش یافت. هنگامی که رکود اقتصادی به بسیاری از کشورها در سطح جهان رسید، قیمت نفت کاهش یافت و در ماه نوامبر ۲۰۰۸ به بشکه‌ای کمتر از ۶۰‌دلار رسید. سپس از ۶۰‌دلار در ماه نوامبر به حدود ۳۵‌دلار در اوایل فوریه سال ۲۰۰۹کاهش یافت. در سال ۲۰۰۸ بحران اقتصادی نه تنها موجب کاهش تقاضای نفت شد بلکه قیمت نفت را نیز کاهش داد و در نتیجه میزان استخراج نفت نیز کاهش یافت. با رکود اقتصادی در جهان و بحران مالی، قیمت نفت و دیگر کالاها نیز کاهش یافت. رکود جهانی تاثیر قابل‌توجهی بر رشد اقتصادی دارد و موجب رکود در صادرات، صنعت توریسم مبادلات و افزایش قیمت اعتبارات می‌شود.
جان رادولف، تحلیلگر اقتصادی عنوان کرد که اقتصاد ضعیف و قیمت‌های بالا تقاضای جهانی را کاهش داده است. قیمت نفت از اوایل ماه اکتبر تا اوایل ماه نوامبر 2008 کاهش یافت. در ماه‌های نوامبر و دسامبر نیز به همراه افزایش جهانی تقاضا و 10درصد کاهش تقاضا در آمریکا، قیمت نفت روند نزولی داشته است. اوپک نیز در جلسه ماه دسامبر تصمیم گرفت میزان تولید را به 2/2‌میلیون بشکه در روز کاهش دهد.
قیمت بالای نفت برای کشورهای در حال توسعه و تولید‌کننده نفت یک مزیت بود و از فروش نفت به درآمدهای نجومی دست یافتند. به گفته بانک جهانی، بحران مالی جهانی می‌توانست بر صادرات کشورهای در حال توسعه تاثیر بگذارد؛ اما به علت افزایش درآمد کشورهای در حال توسعه و تولید‌کننده نفت واردات آنها افزایش یافت که این واردات از سوی دیگر کشورهای در حال توسعه بود. بنابراین میزان کل صادرات کشورهای در حال توسعه الزاما کاهش نیافت؛ اما بخش‌هایی از اقتصاد کشورهای در حال توسعه که به شدت به اقتصاد کشورهای توسعه یافته وابسته است، آسیب دید از جمله بازار سهام.
آژانس بین‌المللی انرژی هشدار داد که کاهش قیمت نفت می‌تواند موجب کاهش سرمایه‌گذاری در زمینه استخراج منابع جدید نفت شود. همچنین هشدار داد که تولیدات آتی نیاز به سرمایه‌گذاری بیشتر در هر سال خواهد داشت. به گفته آژانس، کمبود سرمایه‌گذاری‌های جدید می‌تواند منجر به مشکلات جدید و شدیدتری در عرضه نفت شود. مدیرعامل آژانس بین‌المللی انرژی «نوبو تاناکا» گفت به علت شرایط بد اقتصادی تقاضا کاهش یافته است؛ اما زمانی که اقتصاد رو به رشد گذارد در سال 2010 شرایط بهبود خواهد یافت و سپس رو به بهبودی می‌رود. اگر سرمایه‌گذاری صورت نگیرد، عرضه به شکل جدی کاهش خواهد یافت. وی همچنین افزود که تقاضای جهانی نفت به علت رکود اقتصادی که بحران در بانک‌ها عامل آن بوده است در سراسر جهان گسترش خواهد یافت. آژانس بین‌المللی انرژی همچنین عنوان کرد که تقاضای کشورهای توسعه یافته در آینده افزایش خواهد داشت؛ بنابراین رشد آتی تقاضا احتمالا از کشورهای توسعه یافته‌ای مانند چین (43‌درصد) و هند و خاورمیانه (هر یک 20‌درصد) خواهد بود.
با این حال برخلاف پیش‌بینی‌های آژانس بین‌المللی انرژی، بعضی پژوهش‌ها حاکی از دشواری افزایش تولید حتی با سرمایه‌گذاری‌های بسیار در زمینه استخراج و تولید در نواحی غنی نفتی است. تحلیل مجله امنیت انرژی در سال ۲۰۰۸ آن است که تولید گاز و به خصوص نفت بسیار محدود خواهد بود.
با این حال کشورهای عضو سازمان کشورهای تولید‌کننده نفت (اوپک) به دو گروه تقسیم شدند؛ یک گروه شامل کشورهایی که خواهان قیمت پایین‌تر نفت بودند مانند عربستان و گروه دیگر کشورهایی مانند ایران و ونزوئلا که به علت وابستگی شدید اقتصادی، به نفت موافق پایین آمدن قیمت نفت نبودند. این دو گروه پیش از این نیز اختلاف نظر داشتند. هنگامی که در سال 1998 قیمت نفت به بشکه‌ای 10‌دلار رسید، اعضای اوپک درگیری‌ها را کنار گذاشتند و جهت افزایش قیمت نفت با یکدیگر همکاری کردند. این بار نیز در نهایت در زمینه کاهش تولید با اوپک همکاری کردند. اوپک متعهد است تا زمانی که قیمت نفت برای ثبات اقتصادی و سیاسی افزایش نیابد تولید نفت را پایین نگه دارد؛ اما با وخیم شدن اوضاع اقتصادی جهان و کاهش حیرت آور قیمت نفت، این کشورها نتوانستند روند شدید سقوط قیمت نفت را آهسته‌تر کنند. تاناکا همچنین متذکر شد که افزایش شدید قیمت نفت جهت بهبود شرایط اقتصادی بی‌فایده است.
نفت خون جاری در رگ‌های اقتصاد مدرن است. تا زمانی که سوخت جایگزینی برای آن پیدا نشده است، بدون افزایش مقدار این مایه حیات کشورها هیچ گونه رشد اقتصادی مشاهده نخواهند کرد.هم اکنون اقتصاد جهان هنوز نشانه‌هایی از رکود، مصرف کم و بدبینی نسبت به بازار نفت خام را نشان می‌دهد و در نتیجه فشار سنگینی بر بهبودی بازار وارد می‌آورد. دهه گذشته ما را به سوی روش غلطی برای تامین امنیت سوخت کشانده است. به جای متوسل شدن به اوپک باید استفاده از سوخت‌های فسیلی را کاهش دهیم و متخصصان را تشویق به پیدا کردن سوختی جایگزین نفت کنیم. فریاد زدن بر سر اوپک برای باز کردن شیرهای نفت روش غلطی است که درک واقعیت را به تعویق می‌اندازد.
پیش‌بینی آینده
کشورهای عضو اوپک در جلسه‌ای در ماه فوریه سال جاری میلادی پیش‌بینی کردند که به علت رکود اقتصادی تقاضای جهانی نفت در سال ۲۰۰۹ حدود ۰/۶۷‌درصد کاهش خواهد یافت. آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) پیش‌بینی کرد که تقاضای جهانی نفت به طور متوسط در سال ۲۰۰۹ به حدود ۸۴/۷‌میلیون بشکه در روز خواهد رسید که در مقابل پیش‌بینی سال گذشته این آژانس ۵۷۰‌هزار بشکه در روز کاهش نشان داد. به گزارش آژانس در سال ۲۰۰۸، اگرچه به علت قیمت زیاد نفت با کاهش تقاضا در کشورهای توسعه یافته مواجه بودیم، اما انتظار می‌رود تا سال ۲۰۱۳ تقاضا در کشورهای در حال توسعه ۳/۷‌درصد افزایش یابد. علت آن نیز افزایش شبکه‌ای تقاضای جهانی نفت تا سال ۲۰۱۳ است. اوپک در جلسه ماه دسامبر موافقت کرده بود عرضه نفت را تا ۹‌درصد کاهش دهد تا بتواند کاهش قیمت نفت را متوقف کند. به گفته اعضای اوپک که بیش از ۴۰‌درصد نفت جهان را تامین می‌کند، کاهش عرضه توانست طوفان قیمت‌ها را متوقف کند. همچنین کاهش تقاضای جهانی توسط کشورهای صنعتی در آمریکای شمالی، اروپا و اقیانوسیه هدایت می‌شود. اوپک پیش‌بینی می‌کند مصرف کشورهای با اقتصاد توسعه یافته، ۱/۱۳‌میلیون بشکه در روز در سال ۲۰۰۹ کاهش خواهد یافت که در مقایسه با سال ۲۰۰۸ حدود ۲/۴‌درصد کاهش خواهد یافت. این کاهش تا حدودی به علت رشد تقاضا در کشورهای در حال توسعه خواهد بود که اوپک پیش‌بینی می‌کند تا ۳۵۰‌هزار بشکه در روز یا ۱/۴‌درصد افزایش یابد. مصرف نفت اوپک در سال ۲۰۰۹، از ۱/۷۱‌میلیون بشکه در روز به ۲۹/۲۲‌میلیون بشکه در روز می‌رسد. این نتیجه‌ای است که اوپک با استفاده از ارزیابی جهانی تقاضا و پیش‌بینی عرضه نفت کشورهای خارج از گروه اوپک به آن دست یافته است. علاوه‌بر این آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی خود را از تقاضای جهانی نفت که در اوایل سال ۲۰۰۹ ارائه داده بود، تغییر داد. پیش‌بینی جدید آژانس از مصرف نفت حاکی از آن است که با کاهش یک‌میلیون بشکه به ۸۴/۷‌میلیون بشکه در روز کاهش خواهد یافت. تولید نفت کل کشورهای عضو اوپک در ماه ژانویه ۹۵۹‌هزار و ۲۰۰ بشکه در روز کاهش یافت و به ۲۸/۷۱‌میلیون رسید که به هر حال بیش از سهمیه تولید سال میلادی جاری (۲۴/۸۵‌میلیون بشکه در روز) طبق توافق گروه در نشست ماه دسامبر بود.
تولید نفت عربستان در ماه ژانویه با کاهش 322‌هزار و 500 بشکه در روز یا 39‌درصد به 7/99‌میلیون بشکه در روز و در واقع به کمترین حد کاهش یافت. این کشور در نظر دارد در سال جاری میزان تولید خود را در حدود 8/05‌میلیون بشکه در روز حفظ کند.
اما به یاد داشته باشیم که اندونزی گروه تولیدکنندگان نفت را ترک کرد. ۱۱ عضو باقیمانده اوپک عبارت هستند از: الجزیره، آنگولا، ایران، عراق، کویت، لیبی، نیجریه، قطر، عربستان سعودی، امارات متحده عربی و ونزوئلا. معیار نفت خام اوپک در واقع قیمت نفت تولید شده توسط هر یک از ۱۱ عضو آن است.
منابع:
https://news.xinhuanet.com/english/۲۰۰۹-۰۱/۱۲/content_۱۰۶۴۷۲۶۴.htm
Bloomberg
https://www.washingtonpost.com
https://www.atimes.com/atimes/China_Business/KB13Cb01.html
https://www.iea.org/about/index.asp