حرف‌های مگوی یک ۲۷ ساله!

علیرضا مجمع

۱«از دیروز جشنواره ۲۷ فیلم فجر کار خود را آغاز کرد.» در عمق این جمله خبری البته نکات ظریفی هم نهفته است؛ جشنواره‌ای که ۲۷ دوره آن در همین مقطع یعنی محدوده ۱۲ تا ۲۲ بهمن هر سال برگزار شده است- البته چند دوره از جشنواره هم به جهت همزمانی با ماه مبارک رمضان در ۲۲ بهمن تا دوم اسفند و دوم اسفند تا ۱۲ اسفندماه برگزار شد- و پس از ۲۷ سال هنوز هم با چالش‌های مهم اجرایی و برنامه‌ریزی دست به گریبان است.

۲۷ دوره از برگزاری هر جشنواره‌ای نمی‌تواند جایی برای آزمون و خطا باقی بگذارد؛ هر جشنواره‌ای با این مدت- یا حتی کمتر از این- می‌بایست به یک ثبات درخور اعتنا رسیده باشد که جنگ و دعواهایی که در این چندساله با آن روبه‌رو بودیم پیش نیاید. هر جشنواره‌ای با این قدمت باید در انتخاب و گزینش فیلم‌ها چنان قدرتمند عمل کند که هیچ جای شک و شبهه‌ای باقی نگذارد. اما در این چندسال اتفاقاتی را شاهد بودیم که خلاف این نظر را اثبات می‌کرد. یکی‌دو نمونه از این ضعف را می‌توان فهرست‌وار اشاره کرد. در جشنواره ۲۱ فیلم بوتیک اولین فیلم حمید نعمت‌ا... به راحتی از سوی هیات انتخاب از گردونه مسابقه سینمای ایران خارج شده در حالی که از بسیاری از فیلم‌های آن دوره قابل اعتناتر بود، یا همین پارسال فیلم تنها دوبار زندگی می‌کنیم که آن هم کار اول بهنام بهزادی بود با همین مساله روبه‌رو شد. اواسط جشنواره بود که نظرهای مثبت روی فیلم باعث شد گردانندگان جشنواره بفهمند چه اشتباهی مرتکب شده‌اند و با این همه تصور می‌کنم این میزان آزمون و خطا با این توجیه که «سلیقه هیات انتخاب است» از اعتبار جشنواره‌ای با این قدمت کم کند. امسال هم به طور قطع با این مساله مواجه خواهیم بود. لیست هیات انتخاب به نظرم جای بحث‌های جدی دارد.

۲ به نظر می‌رسد باید نسبت به نگاه دبیر جشنواره نسبت به دوپاره شدن برگزاری جشنواره امسال و البته پارسال حرف زد. اتفاق سال گذشته این بود که پنج روز اول جشنواره به نمایش فیلم‌های فجر و بخش بین‌الملل اختصاص داشت و ۶ روز بعدی فیلم‌های ایرانی روی پرده رفتند. تجربه پارسال، تجربه موفقی نبود، اما دبیر جشنواره کماکان اصرار دارد که «اگر تجربه موفقی نبود امسال تکرار نمی‌شد.» نگاه ایشان محترم است، اما یکی از دلایل بی‌قید و شرط دکتر شاه‌حسینی، حتما همزمانی جشنواره فجر با جشنواره برلین است، به همین دلیل جشنواره از وسط نصف شد و نیمه پرش رفت چند روز آخر اینکه ما کماکان «محو جمال دگرانیم» یک تئوری اثبات شده در سینمای ایران است. به همین دلیل فیلم آواز گنجشگ‌ها سال گذشته از بخش بین‌الملل خارج شد و به جشنواره برلین فرستاده شد، به جهت قوانینی که جشنواره برلین داشت. در این نکته هم شکی نیست که اصلا جشنواره‌ای با مقیاس جشنواره فیلم فجر را نمی‌شود با جشنواره برلین مقایسه کرد. در تمام این سال‌ها به زور کلمه «بین‌المللی» را در اسم و عنوان این رویداد داخلی سینمای ایران «چپانده‌ایم» و گمان می‌کنم اصرار بیش از حد اهمیت جشنواره فجر در بعد بین‌المللی، کمی بی‌وجه جلوه کند. کمااینکه خودمان هم با این شکل برگزاری دو پاره داریم به داخلی بودن جشنواره تاکید می‌کنیم. پس چه کاری است که فکر کنیم ما مرکز عالمیم و جشنواره فجر بهترین جشنواره سینمایی است که در جهان دارد برگزار می‌شود! پس بهتر است کماکان محو جمال دگران بمانیم و بخش بین‌المللی جشنواره را همچنان سوت و کور برگزار کنیم و به میهمانان جشنواره هم عملا بگوییم ما به خاطر اینکه شما به جشنواره برلین برسید رسم میهمان‌نوازی را به جا می‌آوردیم!

۳ امسال با اوضاع و احوالی که پیش از جشنواره وجود داشت، تصور می‌کنم به دنبال فیلم خوب باید در میان فیلم‌های ایرانی بگردیم غیر از این اگر باشد باید شک کنیم. بخش مسابقه سینمای ایران- که نمی‌دانم چه کسی نام تحقیرکننده «سودای سیمرغ» را بر آن گذاشته- امسال دست‌کم چند فیلم قابل توجه دارد. اتفاق مهم حضور بهرام بیضایی و واروژ‌کریم مسیحی پس از سال‌ها در جشنواره فجر است. بیضایی پس از سگ‌کشی،‌ هشت‌سال بود حضور نداشت و امسال وقتی همه خوابیم را دارد. واروژ ۱۸ سال بعد از پرده آخر فیلم دومش تردید را روی پرده می‌برد. از تک خال‌های این دوره، باید اشاره کنم به فیلم صداها کار فرزادموتمن. این سومین همکاری موفق موتمن/ عقیقی به عنوان فیلمساز/ فیلمنامه نویس است. دو تجربه قبلی هفت پرده و شب‌های روشن فیلم‌های بسیار خوبی بودند که انتظارها را از این دو بالا برد. سعید عقیقی همکار منتقد ما البته در این فیلمنامه‌اش فرم جدیدی- دست‌کم در سینمای ایران- را تجربه کرد و باید دید نتیجه کار چه شده است. از میان فیلم‌های دیگر هم بی‌پولی (حمید نعمت‌ا...)، پستچی سه بار در نمی‌زند (حسن فتحی) و عیار ۱۴ (پرویز شهبازی) فیلم‌هایی هستند که به سبب اعتبار کارگردانانشان احتمالا بحث‌انگیز خواهند بود. نکته جالب مسابقه فیلم‌های اول و دوم است که با وجود تردید و حضور پستچی.... و اخراجی‌های ۲ گرم‌تر از همیشه برگزار می‌شود.

۴ بخش بین‌الملل جشنواره هم البته فیلم‌های خوب کم ندارد. شیر (سمی کاپلان اوغلو)، سفر تئو (والتر دوئنر) و برف (آیدا بگیچ) از فیلم‌های قابل بحث هستند. ضمن اینکه فیلم قتل موجه با بازی رابرت دنیرو و آل‌پاچینو هم در این بخش حضور دارد. این هم از آن کارهای عجیب و غریب است که فقط در جشنواره‌ای مثل فجر می‌شود سراغش را گرفت. فیلمی که دست‌کم نیم ساعتش را برای نمایش باید حذف کنند و احتمالا در ترجمه زیرنویس هم تغییراتی بدهند، چه حسنی دارد که در این بخش که ظاهرا مهم‌ترین بخش برای خارجی‌ها خواهد بود نمایش داده شود؟

۵ اما گوهر یک دانه جشنواره امسال را باید در بخش مرور سینمای آلمان (بعد از سال ۲۰۰۰) جست‌و‌‌جو کرد، با فیلمی به اسم زندگی دیگران که دو سال قبل جایزه اول بخش بین‌الملل فجر را گرفت و بعد از آن در مراسم اسکار هم جایزه اسکار بهترین فیلم خارجی زبان را دریافت کرد. این تقدم و تاخر البته کاملا اتفاقی است. اصل خود فیلم است که به تمامی سینما است. از فرم و شخصیت‌پردازی بگیرید تا قصه منحصر به فرد فیلم که هم تعهد اجتماعی دارد هم نگاه سینمایی. فیلم دیگر این بخش پرنسس و جنگجو ساخته تام تیکور است که فیلم بهشت او انصافا در قالب یک شاهکار می‌گنجید. این یکی هم بسیار دیدنی است. سینمای کره (بعد از سال ۲۰۰۰) هم کارگردانان نام آشنایی مثل کیم کی‌دوک را با خود دارد. این بخش هم به قطع به خاطر پیشرفت سینمایی کره در این سال‌ها در قواعد جشنواره‌ای مثل فجر دیدنی است.

۶مثل هر سال، امسال هم در بزرگداشت فیلمسازان و بازیگران و تهیه‌کنندگان قرار است تعداد فیلم‌هایی از آنان نمایش داده شود. ابراهیم حاتمی‌کیا و محمود کلاری برای دومین بار است که در جشنواره فجر تقدیر می‌شوند و احتمالا بنا به رسم معمول جشنواره براساس شایعه جزو داوران جشنواره هم هستند. رسول صدرعاملی هم که اصلا بعد از انقلاب کار فیلم‌سازی را شروع کرده است که یکی دو فیلم شاخص در کارنامه دارد، اما خسرو شکیبایی قاعده‌اش فرق می‌کند. بازیگر صاحب‌اندیشه سینمای ایران، اگر امسال در قید حیات بود، بی‌شک چند فیلم جدید را می‌شد از او دید. آنونس سال گذشته جشنواره فجر را هنوز یادمان است. او با لبخندی همیشگی جشنواره فجر را ترک گفت.

۷ در میان بزرگان تاریخ سینما، فرانسیس فوردکاپولا و پل نیومن حضور دارند و قرار است فیلم‌هایی از آنها پخش شود. فورد کاپولای کبیر، پدرخوانده سینمای آمریکا را می‌توان در هیئت یک کارگردان همیشه ماندگار دانست و پل نیومن، یا همان ادی تنددست فیلم بیلیاردباز (رابرت راسل) که چند ماهی است به جمع ماندگاران پیوسته است، ضیافت امسال را دیدنی‌تر می‌کنند. در بیلبارد باز در صحنه‌هایی که با بشکه مینه سوتا رقابت می‌کند، مغرور به برد «بشکه»، رو به رفیقش می‌گوید: «هی آقا، تموم شب براحش، تموم روز هم می‌برمش». مرد مبارزه طلب سینما، در مبارزه با مرگ هم البته کم نیاورد و چند سالی با سرطان مهلک دست و پنجه نرم کرد.ظاهرا قرار است امسال چند فیلمی هم از آلفرد هیچکاک و جان فورد پخش کنند. اسامی فیلم‌ها نشان می‌دهد از میان فیلم‌های هیچکاک چهار فیلم استاد از دهه ۳۰ انتخاب شده و جان فورد بزرگ هم تقریبا همین‌طور. دیدن فیلم‌های خوب این دو استاد سینما روی پرده ضیافتی است تکرارنشدنی. کاش در انتخاب فیلم‌ها این ضیافت را رنگین‌تر می‌کردند.

۸ هنوز جشنواره شروع نشده که این یادداشت روی کاغذ می‌آید، اما هرچه هست، با یک جوان ۲۷ساله، نباید سلیقه‌ای برخورد کرد. هر کس ساز خودش را بزند و هر سال انبوهی از ابهامات به جشنواره افزوده شود. نگاه باثبات مدیریتی حاکم بر یک جشنواره می‌بایست در اینجا هم به شکلی اعمال شود که دست‌کم سروصداها خیلی بالا نگیرد، تا اینجای کار که با نبود فیلم درباره الی (اصغر فرهادی)، پاداش (کمال تبریزی) و کتاب قانون(مازیار میری) این سروصداها دارد شنیده می‌شود. پس دست کم برای سال‌ها بعد باید فکری اساسی کرد.