کنترل مکانیزه طرح ترافیک از سال آینده

عکس: آکو سالمی
خادم‌اسلام: ترافیک تهران سالانه حداقل ۲۰۰میلیارد تومان به اقتصاد کشور ضرر می‌زند
فرید قدیری- چاقویی را در نظر بگیرید که ۳۸دسته دارد، اختیار هر کدام از دسته‌ها با یک نفر است و هر کس می‌خواهد قطعه‌ای را با آن ببرد. به طور قطع نه چاقو می‌تواند در این حالت عملیات برش را انجام دهد و نه افراد استفاده مطلوب را از چاقو می‌‌برند. حکایت چاقو با ۳۸ دسته، داستان ترافیک تهران و ۳۸ سازمان و اداره و مسوول در این حوزه است.

نهادهای مختلفی در حوزه‌های راهبردی، سیاست‌گذاری، جامع، تفصیلی و اجرایی برای موضوع ترافیک در تهران خود را مسوول می‌دانند اما هیچ‌کدام از آنها مسوولیت وقت و هزینه‌ای را که شهروندان ساعت‌ها پشت راه‌بندان‌های طولانی در خیابان‌ها تلف می‌کنند، گردن نمی‌گیرند. در این میان پلیس راهنمایی و رانندگی و شهرداری تهران بیش از سایر ارگان‌ها وظیفه ساماندهی تردد خودرو در شهر را بر عهده دارند. اما جالب آنکه ارتباط از پیش تعریف شده‌ای بین آنها وجود ندارد تا جایی که ماموران راهنمایی و رانندگی در برخی تقاطع‌های مجهز به چراغ راهنمایی هوشمند، چراغ را از کنترل هوشمند خارج می‌کنند به امید آنکه بار ترافیکی در یک طرف مسیر تخلیه شود غافل از اینکه مرکز کنترل ترافیک شهرداری تهران این اقدام ماموران را عامل وقوع ترافیک سنگین در تقاطع‌های بعدی می‌دانند. شهرداری تهران سال‌ها است برای ممنوعیت ورود خودروهای غیرضرور به مرکز شهر، از طرح ترافیک استفاده می‌کند. اما نحوه بازرسی و کنترل خودروهای فاقد آرم طرح ترافیک حلقه مکمل اجرای صحیح و بهینه طرح است که متاسفانه به خوبی انجام نمی‌شود. مدیریت ترافیک شهر تهران ظاهرا در اختیار شهرداری است اما این همه ماجرا نیست. بیشترین تقاضای سفرهای درون‌شهری ناشی از بوروکراسی پیچیده ادارات دولتی است که باعث می‌شود فرد برای یک ثبت‌نام ساده در دانشگاه یا خرید روزانه سبد غذایی ساعت‌ها در خیابان سفر کند. برای این همه تردد چند کیلومتر بزرگراه کافی است ساخته شود؟ برای دولت ضرر اقتصادی ناشی از سفرهای زاید درون‌شهری مهم نیست تا به فکر مدیریت تقاضای سفر در تهران بیفتد؟ هماهنگی قانونی بین پلیس و شهرداری می‌تواند در کاهش زمان تردد در شهر موثر باشد؟ نصرا... خادم‌اسلام، مدیرعامل سازمان حمل و نقل و ترافیک شهرداری تهران در گفت‌وگو با دنیای‌‌اقتصاد به این پرسش‌ها پاسخ داده است.
متن کامل این گفت‌وگو را بخوانید:
ترافیک خیابان‌های تهران سالانه چه حجم ریالی به اقتصاد کشور ضرر وارد می‌کند؟
تحقیقاتی در این زمینه اخیرا توسط بخش مطالعات سازمان انجام شده که نتایج آن نشان می‌دهد در تهران و در ساعات پیک و ازدحام ترافیک ماهانه ۲۰میلیون ساعت، وقت شهروندان تلف می‌شود. اگر به طور متوسط هر ساعت را معادل ۵هزار تومان بهره‌وری در نظر بگیریم سالانه حداقل ۱۲۰۰ میلیارد تومان ضرر اقتصادی از محل ترافیک به جامعه تحمیل می‌شود. البته اگر سوخت، فشارهای روانی ناشی از ترافیک، بیماری‌های ناشی از مصرف سوخت‌های فسیلی و هزار مشکل دیگر از این دست را در نظر بگیریم ضرر ما ، خیلی بیشتر از این رقم است.
فکر نمی‌کنید ترافیک خیابان‌های تهران و حاشیه‌های آن همچون مترو و ساماندهی حمل و نقل عمومی‌بیشتر از آنکه نیازمند قانونگذاری، چاره‌اندیشی و تفاهم باشد، درگیر مسائل سیاسی شده است؟
اگر بخواهیم بدی ترافیک را به سیاست ربط دهیم در حق کلمه سیاست کم لطفی کرده‌ایم چرا که به یک اعتبار، خود سیاست یعنی تدبیر و سیاست کردن یعنی تدبیر کردن. اتفاقا مشکل اینجا است که در کارهایمان تدبیر نمی‌کنیم. به عنوان مثال حتما مکرر شنیده‌اید که شهر تهران در حوزه ترافیک، شهری است که نزدیک به ۳۸ یا به روایتی دیگر ۲۳ سازمان و اداره به شکل مستقیم و ۱۵ سازمان نیز به طور غیرمستقیم در امر ترافیک آن تاثیر گذارند و تصمیم می‌گیرند. من معتقد هستم که این به دلیل سیاست زدگی یا
سیاست مداری نیست، چون خود سیاست یعنی تدبیر کردن و اشکال ما در این است که سیاست نمی‌ورزیم و تدبیر نمی‌کنیم.
ترافیک در جامعه امروز ما یک دغدغه عمومی‌است و باید همه به عنوان یک اصل به طور هماهنگ به آن بپردازند. در حال حاضر در شرایطی هستیم که نهادهای مختلف در حوزه‌های مختلف در سطح راهبردی و سیاست‌گذاری، در سطح جامع و تفضیلی و در سطح اجرایی در امر ترافیک دخالت می‌کنند بدون هماهنگی لازم و بدون تدبیر واحد. قطعا چیزی که اتفاق می‌افتد مورد خواست همه نیست. اشکال کار در اینجا است که در حوزه شهری فقط بخش ترافیک را به طور ملموس می‌بینیم. در حالی که در سایر بخش‌ها نیز این مشکل وجود دارد. آقای دکتر قالیباف مکرر و مکرر در بحث‌هایشان به بحث مدیریت واحد شهری اشاره کرده‌اند، اما بعضی تصورشان بر این است که منظور از مدیریت واحد شهری یعنی دادن اختیار شهر به شهرداری. در صورتی که منظور به هیچ وجه این نیست. حتی آقای قالیباف نیز اشاره کرده‌اند که مجموعه‌ای یا فردی شهر را اداره کند که لزوما آن مجموعه می‌تواند شهرداری نباشد.
در هر حال اگر در نگاهمان به این امر توجه نکنیم که مدیریت واحد شهری اگر باشد منافع آن را مردم می‌برند، همین می‌شود که با همین روش‌های موجود کار می‌کنیم و همه ضرر می‌کنند.
مدیریت شهری چگونه می‌تواند در حل معضل ترافیک اثرگذار باشد؟
بهتر است یک مثال عینی بزنم . یکی از شرکت‌هایی که بزرگترین پروژه‌های عمرانی را در حال حاضر در شهر تهران دارد، شرکت مترو است، اما شرکت مترو چون از شرکت‌های زیر مجموعه شهرداری است و خودش را با شهرداری هماهنگ می‌کند با آنکه صدها هزار متر مکعب خاک را از تونل‌های مورد حفاری مثلا در خیابان ولی عصر که از خیابان‌های شلوغ و پر ترافیک شهر است یا خیابان شریعتی یا خیابان انقلاب، جابه‌جا کرده و با ماشین‌های سنگین به بیرون منتقل می‌کند، اما شما آثار ناشی از عملیات عمرانی آن را در ترافیک نمی‌بینید و روی ترافیک تاثیر منفی نگذاشته است. چون شهرداری و مترو هماهنگ عمل می‌کنند.
حال تصور کنید این هماهنگی بین مترو و شهرداری نبود، فقط معطلی ناشی از هماهنگی بین آنها چقدر تاثیر در عدم پیشرفت کار مترو و به هم زدن ترافیک ایجاد می‌کرد که حتی تصور وقوع آن نیز وحشتناک می‌نمود. خلاصه بحث ترافیک در شهر تهران نیاز قطعی و صد در صد به هماهنگی بین همه خصوصا پلیس و راهنمایی و رانندگی شهرداری دارد.
الان هماهنگی نیست؟
ارتباط ما در حال حاضر یک ارتباط ساختاری نیست، ارتباط دوستانه است. یعنی به لحاظ ارادت ما به رییس پلیس و لطف ایشان به ما، ارتباطمان خوب است، اما لازم است پلیس و شهرداری تحت یک مدیریت واحد شهری متمرکز شوند. چه در حوزه کنترل، چه در حوزه برنامه‌ریزی و چه در حوزه اجرا، سازمان‌های متعدد خدماتی در شهر وجود دارند همچون سازمان‌های آب، برق، گاز و فاضلاب. وجود همه این سازمان‌ها نیز ضروری است. اما این سازمان‌ها متناسب با اهداف و سیاست‌گذاری‌های خود فعالیت می‌کنند. در حالی که اگر تحت یک مدیریت واحد و مدیریت واحد شهری اداره شوند در برنامه‌ها و کارها همه امور را مورد نظر قرار می‌دهند از جمله مساله ترافیک را. البته نمی‌گویم که فقط ناهماهنگی در سازمان‌های بیرون شهرداری وجود دارد. در داخل مجموعه شهرداری هم ممکن است سازمان‌هایی باشند که با این که تحت مدیریت واحد هستند، اما به دلیل کم‌توجهی یا ناهماهنگی ایجاد مشکل کنند که البته این امر را در شهرداری به حداقل رسانده‌ایم؛ چرا که معتقدیم که یک مجموعه خدمتگذار به خصوص در شهرداری باید حتما به مسائل ترافیکی توجه داشته باشد.
آقای خادم اسلام فرض کنید از فردا اعلام کنند معاونت راهنمایی و رانندگی تهران با سازمان حمل‌ونقل و ترافیک ادغام می‌شود و مسوولیت واحد آن به شما داده خواهد شد، در این صورت برنامه کوتاه مدت شما برای کاهش ملموس ترافیک خیابان‌ها چه خواهد بود؟
بهتر است بپرسید اگر این سازمان قرار بود تحویل جناب سرهنگ‌ هاشمی‌شود چه توصیه‌ای داشتید؟
در این صورت خواستار اعمال سخت‌گیرانه قوانین راهنمایی و رانندگی و تلاش برای حذف مراجعی که جرایم تخلفات را معاف می‌کنند، می‌شدم ولی در موازات آن تلاش برای توسعه ناوگان حمل‌ونقل عمومی‌نیز ضروری است که نباید از نظر دور داشته شود.
جلوی تردد خودروهای شخصی را نمی‌گرفتید؟
زمانی باید جلوی خودروهای شخصی را گرفت که جایگزینی برای آن تعریف کرده باشیم. وقتی جایگزین نباشد، محدودکردن تردد خودروهای شخصی یک اقدام باز دارنده است که با واکنش منفی مردم روبه‌رو خواهد شد.
به نظر شما ظرفیت فعلی حمل‌ونقل عمومی‌تهران کافی است؟
مطلقا کافی نیست.
چندی پیش که اولین باران پاییزی باریدن گرفت تمام خیابان‌های شهر دچار ترافیک کور شد و فردای آن شب عکس صفحه اول اغلب روزنامه‌های بزرگ، خیابان‌های قفل شده تهران بود. رابطه بارندگی و ترافیک چیست؟
برای ما که در تمام طول سال بارندگی نداریم بلکه در تغییر فصل ناگهان بارندگی شروع می‌شود بیشتر در اولین بارندگی مشکل به وجود می‌آید که به نظرم ناشی از غافلگیری است. هم در نقاط آبگیر که ممکن است از چشم دور مانده باشند و هم در رفتار شهروندان به هنگام رانندگی مثل نداشتن خودروی مجهز یا رفتار ناصحیح در رانندگی.
ظرفیت خیابان‌های تهران در حال حاضر اشباع است. طبیعی است در شرایطی که وضعیت آنقدر شکننده است، هر حادثه کوچکی قادر است این شکنندگی را افزایش دهد. به عنوان مثال ریزش تونل مترو در خیابان دکتر شریعتی باعث می‌شود یک دفعه ترانشه باز در آنجا ایجاد شود و این بر تمام خیابان‌های اطراف تاثیر می‌گذارد. حدود ۱۵ روز پیش یک طرح آزمایشی را در خیابان کمالی اجرا کردیم. در این طرح مسیر شمال به جنوب خیابان را مسدود کردیم و در خیابان امام خمینی یک دور برگردان ایجاد کردیم. در همان لحظات اول پلیس خبر داد که ترافیک آن خیابان به خیابان حسن‌آباد هم رسیده است. تغییر در حالت‌های عادی چنین حالتی ایجاد می‌کند بدیهی است به هنگام بارندگی و عدم رعایت بعضی مسائل حالت ترافیک تشدید می‌شود.
یکی دیگر از دلایل ترافیک در بارندگی این است که شهروندان طبق عادت، با خودروهای غیرآماده از منزل خارج می‌شوند. مثلا بنده در همان شب بارانی خودرویی را دیدم که برف‌پاکن‌هایش کار نمی‌کرد و راننده از منتهی‌الیه سمت چپ بزرگراه خودرو را به سمت راست کشاند تا با لنگ شیشه‌هایش را پاک کند. همین خود باعث می‌شود علاوه بر تصادف‌های احتمالی که ممکن است به وجود بیاید، اختلال در مسیر نیز ایجاد می‌شود. در واقع تغییر وضعیت تردد، اتفاقاتی که در شبکه می‌افتد، موارد پیش‌بینی نشده، آبگرفتگی، ماشین‌های غیرآماده راننده‌های بی‌تجربه در مواقع بارانی، تمام این عوامل دست به دست هم می‌دهند و وضعیت شکنندگی را تشدید می‌کنند و ترافیک ایجاد می‌شود. معمولا تجربه نشان داده است که بخش‌هایی از این موارد که مربوط به ما می‌شود بلافاصله از طریق دوربین‌های مرکز کنترل ترافیک به ما اطلاع می‌دهند و تمام این موارد به ستادهای ۱۳۷ مناطق نیز گزارش می‌شود. بعضی از این موارد فی‌الفور قابلیت رفع دارند. اما بعضی هم نیاز به عملیات عمرانی دارند که فردای همان روز گروه عمرانی به محل اعزام می‌شود و مورد رفع می‌شود. از این رو در اولین بارندگی ترافیک بیشتری را شاهد هستیم. اما به مرور کاهش می‌یابد.
طرح ترافیک ابتکار سازمان حمل‌ونقل و ترافیک در اوایل دهه ۷۰ بود. در آن سال‌ها اجرای این طرح نقش چشمگیری در خلوتی خیابان‌های مرکز شهر به عهده داشت. اما اخیرا به نظر می‌رسد فقط به محلی برای تامین بخشی از درآمد شهرداری تبدیل شده است. چرا در ساعات میانی روز باز خیابان‌های مرکز شهر شلوغ است؟
اولا عرض کنم که طرح ترافیک یک محدودیت است و ارزیابی ما این است که تا زمانی‌که محدوده ترافیک به شکل مکانیزه کنترل نشود، کنترل واقعی صورت نگرفته است و نتیجه این محدودیت آن چیزی نخواهد شد که می‌خواهیم. سال گذشته کنترل مکانیزه به صورت پایلوت در دو نقطه از شهر یکی ابتدای مطهری و یکی شهید بهشتی اجرا شد و در حال حاضر اجرای این طرح مراحل مناقصه برای مشخص شدن پیمانکار را طی می‌کند و از سال آینده کنترل مکانیزه طرح ترافیک در شهر اجرا می‌شود.
کنترل مکانیزه چگونه کار می‌کند؟
به صورت دوربین‌های نظارت تصویری است. اطلاعات اتومبیل‌های طرح‌دار در این سیستم وجود دارد. دوربین‌ها از تمام اتومبیل‌های عبوری تصویر می‌گیرند و اطلاعات را بلافاصله منتقل می‌کنند. اگر اطلاعات آن اتومبیل در سیستم نباشد، آن اتومبیل به عنوان متخلف شناخته می‌شود که بدون آرم طرح وارد محدوده شده است. سال گذشته حدود ۸۹ هزار آرم طرح ترافیک توزیع شد. اما جالب است بدانید که طبق آمارها، در برخی از روزها حدود ۱۴۰هزار خودروی فاقد آرم وارد محدوده طرح ترافیک شده است .
نکته‌ای که اینجا وجود دارد این است که تعدادی از این اتومبیل‌ها قبل از شروع طرح وارد محدوده می‌شوند. تعدادی از اتومبیل‌ها هم منازل و محل کارشان در محدوده است و در محدوده تردد می‌کنند که تعداد قابل توجهی هم هستند. به علاوه زمانی که کنترل توسط نیروی انسانی صورت می‌گیرد حتما ضریب خطای بالایی خواهد داشت.
در گیت‌های ورودی این تعداد اتومبیل مدام وارد محدوده ترافیک می‌شوند. در نتیجه فشردگی ترافیک که شما در مناطق مرکزی می‌بینید در واقع بخشی از آن خودروهایی هستند که آرم دارند و بخشی از آن متخلفانی هستند که هیچ راهی برای کنترلشان وجود ندارد. از این رو اهمیت کنترل دقیق اتومبیل‌ها باعث شد که برای کنترل اتومبیل‌های دارای طرح و بدون طرح برنامه‌ریزی کنیم. بودجه قابل توجهی هم به این امر اختصاص یافت. این طرح به صورت پایلوت در دو نقطه اجرا شد و کاملا هم موفق بود. در این باره با پلیس هم هماهنگی انجام شده و آنها نتایج کار را مشاهده کردند و کاملا اقناع شدند که کنترل مکانیزه از نظر علمی‌کاملا درست است. پس از آن رسما اعلام کردند که طرح مورد تاییدشان است. البته این را بگویم که غرض از اجرای این طرح حذف نیروی پلیس نیست بلکه نیروهای پلیس باید به امور دیگری در این زمینه بپردازند که اهمیت بیشتری دارد. دوربین‌ها هم فقط در گیت‌های ورودی نصب می‌شوند و به وسیله آنها مسیر کنترل می‌شود. اگر خودرویی بدون آرم وارد محدوده شد توسط دوربین‌ها پردازش می‌شود و قبض جریمه فردای آن روز با پست به دست راننده آن می‌رسد.
چند گیت ورود به محدوده طرح ترافیک وجود دارد؟
حدودا ۱۰۰ گیت و در همه آنها دو دوربین نصب می‌شود.
طرح از چه زمانی اجرا می‌شود؟
هدف این است که از سال آینده اجرا شود. در حال حاضر هم در حال برگزاری مناقصات آن هستیم و مراحل زیرسازی و زیرساختی آن در حال انجام است که البته این کار توسط شرکت کنترل ترافیک شهرداری در دست اقدام است.
با توجه به اینکه سه ماه تا پایان سال جاری باقی‌مانده آیا زیرساخت‌ها در این سه ماه آماده می‌شوند؟
بله. اجرای زیرساخت‌ها از جمله اجرای فیبر نوری طرح حدود ۴ ماه است که آغاز شده است. به هر حال این کار مهمی‌است که می‌تواند تا حدودی مشکل را حل کند. البته این را هم بگویم راهکارها چند دسته هستند. بعضی از آنها مثل طرح ترافیک محدودکننده هستند که خیلی با اعمال آنها موافق نیستیم. اما وقتی چاره‌ای نیست و همه هم می‌پذیرند که تنها راه است به ناچار آنها را به کار می‌بریم.
آقای خادم اسلام درآمد شهرداری از محل طرح ترافیک امسال و سال گذشته چقدر بود؟
درآمد شهرداری از محل طرح ترافیک رقم قابل توجهی نیست. البته نسبت به حجم زیاد کارهایی که در این راه صورت می‌گیرد. درآمد از این محل سال گذشته ۲۰میلیارد تومان بود، امسال هم با توجه به اینکه تعداد آرم‌ها افزایش نداشته و از طرفی قیمت‌ها نیز کاهش یافته به نظر می‌رسد حدود ۱۵ یا ۱۶میلیارد تومان باشد.
از تعداد ۸۹هزار آرمی‌که پخش می‌شود چه تعداد به دولتی‌ها و چه تعداد به افراد معمولی اختصاص می‌یابد؟
سال گذشته حدود ۵هزار آرم ترافیک به جانبازان، معلولان و بیماران خاص تعلق گرفت. حدود ۵هزار آرم به خبرنگاران اختصاص یافت. سهم حمل‌ونقل عمومی ‌۱۲هزار طرح ترافیک بود. خودروهای دولتی، پلاک قرمز، پزشکان، وکلای دادگستری، هیات علمی‌دانشگاه‌ها و... نیز حدود ۶۰هزار آرم طرح ترافیک را به خود اختصاص دادند و حدود ۱۲هزار طرح نیز بین افراد حقیقی پخش شد.
جدول قیمت‌های امسال چگونه است؟
نرخ دریافت آرم طرح ترافیک برای دولتی‌ها پلاک قرمز ۳۳۰هزار تومان، برای دولتی‌های غیرپلاک قرمز ۵۰۰هزار تومان، برای خبرنگاران ۲۰هزار تومان، برای جانبازان ۳۵ تا ۵۰درصد ۲۰هزار تومان، جانبازان ۵۰درصد به بالا رایگان و برای خانواده‌های شهدا ۲۰هزار تومان در نظر گرفته شده است.
هر فردی که پول بدهد برایش آرم صادر می‌شود یا در این زمینه هم محدودیت وجود دارد؟
خیر، افراد باید ابتدا ثبت‌نام کنند. پس از آن یک سری شاخص داریم که براساس آنها صلاحیت افراد را برای دریافت طرح ترافیک می‌سنجیم و امتیازبندی می‌کنیم. شاخص مهم سکونت در محدوده طرح یا محل شغل در محدوده است یا اینکه سال قبل آرم داشته‌اند یا نه. مورد دیگر این است که به دلایل خاص فرد باید در طرح تردد کند.
درباره نحوه ثبت‌نام توضیح دهید.
به ادارات دولتی از آبان‌ماه اعلام شده به سایت www.tehran.ir مراجعه و در آن ثبت‌نام کنند. مهلت ثبت‌نام تا آخر آذر بوده است و از اول دی‌ماه نتایج بررسی می‌شود و اسامی‌واجدین شرایط اعلام می‌شود. از ۱۰ دی‌ماه واجدین شرایط باید به دفاتر الکترونیکی سطح شهر مراجعه و مدارکشان را ارائه کنند. سال‌های قبل باید به خود سازمان مراجعه می‌کردند و این یک نقطه تقاضا ایجاد می‌کرد. بنابراین در بحث مدیریت تقاضای سفر این کار را کردیم تا نیازی به مراجعه حضوری به سازمان نباشد. پس از ارائه مدارک از اول بهمن‌ماه آرم سهمیه‌ای‌ها تقدیم می‌شود و از اول اسفندماه نیز غیرسهمیه‌‌ای‌ها آرم‌هایشان را تحویل می‌گیرند.
تا قبل از سال جدید تمامی‌آرم‌ها به دست واجدین شرایط می‌رسد؟
بله، قطعا تا قبل از ۱۵ اسفندماه تمام آرم‌ها را تقدیم افراد می‌کنیم.

سهمیه های سال ۸۷ آرم طرح ترافیک