گزارشی از برنامه‌های اصلاحات

آندره اسلوند

مترجم:جعفر خیرخواهان

شکست آشکار اصلاحات ۸۸-۱۹۸۷ گورباچف، قضاوت شدیدی علیه اصلاحات جزیی و تدریجی بر جای گذاشت. درک گسترده‌ای به دست آمد که اصلاحات اقتصادی باید رادیکال‌تر و جامع‌تر باشد. به مدت یک سال از اکتبر ۱۹۸۹ تا اکتبر ۱۹۹۰، مسکو دلباخته بحث تند و تیز برنامه‌های اصلاحات اقتصادی بود. هیچ کدام از این برنامه‌ها اجرا نشده بود، اما آنها تاثیر فکری و ایدئولوژیکی زیادی داشت چون که تفکر اقتصاد بازار معمولی را در روسیه معرفی کرد.

در ابتدای ۱۹۹۰ ایگور گایدار یک اقتصاددان جوان، مروری بر سیاست اقتصادی سالانه را در ژورنال کمونیست منتشر کرد. گایدار مشهور شده بود چون که او تقریبا تنها اقتصاددان روس بود که شبیه یک اقتصاددان غربی که وضعیت اقتصادکلان را مرور می‌کنند درباره اقتصاد شوروی نوشت. او قضاوت وخامت‌باری درباره سیاست اقتصادی در ۱۹۸۹ کرد: «نظام سنتی مدیریت اداری، قادر نیست در خدمت اقتصاد باشد و شرایط برای کارکرد اثربخش اقتصاد بازار نیز به وجود نیامده است. با غیبت مدیریت اقتصادی، وضعیتی عجیب ظاهر شده است.»

پس از نوزدهمین کنفرانس حزب، تشکیلات حزب کمونیست اتحاد شوروی، نفوذ خویش بر سیاست اقتصادی را از دست داد. شورای وزیران و گسپلان تحت فرمان آن، زمام امور را به دست گرفتند. در جولای ۱۹۸۹، کمیسیون اصلاحات تحت نظر شورای وزیران برپا شد. ریاست آن را یک اقتصاددان اصلاح‌طلب سرشناس، لئونید آبالکین بر عهده داشت که معاون نخست‌وزیر نیز شد. در ۱۹۹۰، یک مرکز جدید سیاستگذاری اقتصادی در کنار دفتر ریاست‌جمهور به وجود آمد. در ژانویه ۱۹۹۰، نیکولای پتراکوف اقتصاددان اصلاح‌طلب سرشناس، مشاور اقتصادی شخص گورباچف شد

و در مارس ۱۹۹۰، وقتی گورباچف رییس‌جمهور شد، شورای ریاست‌جمهوری را منصوب کرد که شامل عضو فرهنگستان علوم استانیسلاو شاتالین، دیگر اقتصاددان اصلاح‌طلب سرشناس می‌شد.

نخستین برنامه اصلاحات جامع شوروی، برنامه آبالکین‌ توسط کمیسیون اصلاحات در اکتبر ۱۹۸۹ عرضه شد. آن به نحو حیرت‌انگیزی رادیکال بود، اقتصاد بازار تمام عیار را انتخاب می‌کرد و طیف وسیعی از تابوهای کمونیستی را شکست. «از تجربه خودمان توانستیم به این باور برسیم که هیچ بدیل ارزشمندی به سازوکار بازار برای هماهنگ‌سازی اقدامات و منافع فعالان اقتصادی نیست.» افزون براین، بازار باید «قیمت‌های آزاد و رقابت اقتصادی داشته باشد تا به نحو کار‌آ عمل کند.» برنامه آبالکین نیز پیشرفت‌هایی در مالکیت کرد اما مالکیت خصوصی یکدفعه متوقف شد.

به موازات این، گسپلان برای یک برنامه بدیل محافظه‌کارانه‌تر نقشه می‌کشید که توسط نخست‌وزیر ریژکوف در دسامبر ۱۹۸۹ ارائه شد. به مدت سه سال هیچ بازارسازی برعهده گرفته نشد و برنامه ریژکف، مالکیت خصوصی و ملی‌زدایی را مستثنا کرد.