تلـویـزیـون تمـــــام رمــق تئـاتــر را گـرفتـــه است

سما بابایی

بالاخره وعده‌ها تحقق یافت و «علی رفیعی» تمرینات نمایش خود را آغاز کرد. این بار انگار می‌توان مطمئن بود که به‌زودی شاهد به صحنه رفتن نمایشی از او خواهیم بود، آن همه پس از آنکه مدت‌ها خبر به روی صحنه رفتن نمایشی از او یا ساخت فیلمی جدید یکی پس از دیگری تکذیب یا با مشکلات متعددی روبه‌رو می‌شد. این بار، اما رفیعی تمرینات نمایش خود را آغاز کرد تا در سالی که در تئاتر ایران نام هیچ بزرگی حضور نداشت، او تنها یکه تاز این میدان باشد. علی رفیعی پنج سال پیش نمایش «در مصر برف نمی‌بارد» را در تالار وحدت روی صحنه برد، یک سال بعد از آن هم اولین فیلم او با نام «ماهی‌ها عاشق می‌شوند» اکران شد که مورد توجه مردم و منتقدان قرار گرفت و تشویق شد تا رفیعی در صدد کارگردانی دومین فیلمش برآید. اما از آن سال تاکنون به دلایل متعدد ساخت فیلم او بارها به تعویق افتاده و در این میانه رفیعی دوباره به تئاتر روی آورد و «شکار روباه» را برای اجرا پیشنهاد کرد. تمرین‌های این نمایش قرار بود تابستان آغاز و پاییز اجرا شود، اما به دلیل هماهنگ‌نشدن گروه بازیگران، کار روخوانی نمایشنامه در طبقه هفتم تالار وحدت از یکشنبه ۵آبان آغاز شد. شکار روباه همچون دیگر آثار رفیعی نگاهی به تاریخ و زمان معاصر دارد و متن آن ۱۷ سال قبل نوشته شده است. مرگ و زندگی آغا محمدخان قاجار قصه‌ای است که از دید سه محکوم به اعدام در این نمایش بیان می‌شود. سه تنی که قبل از اعدام تصمیم به قتل شاه می‌گیرند و خاطرات خود را مرور می‌کنند.

حضور بازیگران تئاتر در تله فیلم‌ها و دشواری گردآوردن آنها برای تمرین‌های منظم یک نمایش، مدتی است که در محافل تئاتری به عنوان مشکلی صنفی حرفه‌ای، مطرح شده و حتی صنوف مرتبط نیز در این ارتباط به راهکارهای قانونی اندیشیده‌اند. علی رفیعی شاید از اولین کارگردان‌های تئاتری باشد که تمرین و اجرای نمایشش به همین دلیل به تعویق افتاد و از این‌رو سخت از شرایط پیش آمده گله‌مند است: «امروز گرد آوردن ۱۵ بازیگر برای ما سخت بود. سریال‌ها و فیلم‌های ۹۰دقیقه‌ای تلویزیون تمام رمق تئاتر را با بی‌رحمی به سمت خود جلب کرده است. البته تلویزیون کار خود را می‌کند، ولی متاسفانه از تئاتر حمایت نمی‌شود.»

وی در ادامه صحبت‌هایش تاکید می‌کند: توقف تمرین نمایش فقط به دلیل حضور بازیگران من در سریال و فیلم‌های تلویزیون بود. من نمی‌توانم با هر بازیگری کار کنم. من درک و زیباشناسی خود را دارم و با کسانی که با من کار کرده‌اند راحت‌تر کار می‌کنم. اما به هر حال می‌دانستم دیر یا زود تمرین آغاز می‌شود.

او سپس در مورد تغییرات نمایش بعد از این وقفه چنین توضیح می‌دهد: «در این مدت شخصیت‌ زنی را به نمایش اضافه کردم که برای من خیلی مهم است. روابط و شخصیت‌ها نیز انسجام‌ بهتری یافتند و نمایش محکم‌تر آماده صحنه و اجرا شد. این حسن تاخیر و تعطیلی تمرینات اخیر بود.»

محمد چرمشیر دراماتورژ این اثر است، رفیعی درباره نحوه همکاری‌شان می‌گوید: همکاری من با چرمشیر دیرینه است و وی همواره با لطف و انسانیت و با تسلط به زبان در کنار من حضور داشته است. البته چرمشیر در نمایش قبلی من «در مصر برف نمی‌بارد» آزاد‌تر بود تا دگرگونی‌های مدنظر خود را انجام دهد.

«اما در «شکار روباه» نمی‌خواستم پیکره و شخصیت‌های متن تغییر یابد. کوشش من این است که ادبیات چرمشیر را صحنه‌ای کنم و چرمشیر نیز ادبیات صحنه‌ای من را در نمایش حفظ می‌کند. به طور کلی دیالوگ تئاتر ما اگر به ازای تصویری نیابد دیالوگ نیست. هدف دراماتورژی در این اثر عمیق‌تر کردن پیکره نمایش بود.»

این نمایش قرار است هم در جشنواره تئاتر فجر روی صحنه رود و بعد از آن هم اجرای عمومی شود: به مدت سه ماه روزی شش ساعت تمرین خواهیم کرد. فکر می‌کنم که در ابتدای جشنواره تئاتر فجر این نمایش به صحنه برود و بعد از آن از ۱۲بهمن‌ماه تا ۲۵اسفند نیز در تالار وحدت در صحنه خواهد بود. اگر توفیق لازم را نیز پیدا کرد بعد از سال جدید نیز ادامه پیدا خواهد کرد.

شهرت علی رفیعی در به صحنه بردن متون تاریخی است او، اما تاکید می‌کند که تنها دغدغه‌اش کار بر روی متون تاریخی نیست و درباره رویکرد تاریخی شکار روباه توضیح می‌دهد: «من به هیچ‌وجه دغدغه نگارش نمایش تاریخی ندارم و رویکرد من با شخصیت آغامحمدخان قاجار تاریخی نیست. این موضوع پیش از انقلاب با نمایش خاطرات و کابوس‌های یک جامه‌دار، از زندگی و قتل میرزاتقی‌خان فراهانی شروع شد. من در حقیقت با تاریخ چالش می‌کنم نه با یک ماجرای تاریخی. گذشته را چراغ راه آینده می‌دانند و این موضوعی مهم است. می‌خواستم ببینم در نظام‌های سلطنتی گذشته نحوه برخورد مردم و دولتمردان با قدرت چگونه بوده است. در واقع می‌توانم از نمایش خاطرات و کابوس و شکار روباه به عنوان دو اثر از یک تریلوژی نام ببرم. در واقع می‌توانم از نمایش خاطرات و کابوس و شکار روباه به عنوان دو اثر از یک تریلوژی نام ببرم. شازده احتجاب را نیز می‌توان به این سه‌گانه افزود.»

نگاه‌های تاریخی رفیعی در آثارش همیشه با حال حاضر هم پیوند می‌خورد و به همین دلیل رنگ کهنگی نمی‌گیرد، شکار روباه هم خالی از این خصیصه نیست: وقتی بعد از ۱۷سال که این نمایش را خواندم متوجه شدم به هیچ‌وجه بیات نشده و طراوت خود را حفظ کرده و این مایه خوشحالی من بود، زیرا متن به گونه‌ای بود که تصور می‌شد در زمان معاصر و به تازگی نوشته شده است.

در این نمایش هومن برق نورد، سیامک صفری، شهرام عبدلی، افشین هاشمی، هدایت هاشمی، داریوش موفق، محسن تنابنده، محمود راسخ‌فر، پانته‌آ بهرام، سهیلا رضوی، ستاره اسکندری و مینا خسروانی به عنوان بازیگر، رفیعی را همراهی می‌کنند. طراحی صحنه و لباس را همچون نمایش‌های پیشین با خود کارگردان است.