چرا اصلاحات بازار موفق شد و دموکراسی شکست خورد

مترجم: جعفر خیرخواهان

این بدترین قتل عامی بود که نیروهای شوروی در زمان رهبری گورباچف انجام دادند، اما توجه عمومی اندکی را برانگیخت چون ملی‌گراهای آذربایجانی نیز در این بین احتمالا گناهکار بوده‌اند. نتیجه این شد که جبهه مردمی آذربایجان بازنده شد و دیکتاتوری اکید کمونیستی در آن جمهوری حاکم شد. از سوی دیگر در ارمنستان، مخالفان ملی‌گرا دست بالا را داشتند. پس از استقلال ارمنستان و آذربایجان، جنگ کامل بین آنها بر سر نگورنو قره‌باغ در فوریه ۱۹۹۲ در گرفت.

درگیری‌های ملی با سرعت بیشتر تشدید می‌شد در حالی که نظم و قانون به هم ریخته بود. یکی از مضحک‌ترین و وحشتناک‌ترین وقایع در منطقه اوش در جنوب قرقیزستان در تابستان ۱۹۹۰ رخ داد. مقامات منطقه‌ای حزب یک مزرعه اشتراکی که قوم ازبک روی آن کار می‌کردند را به قرقیزها دادند. کشاورزان قرقیز و ازبک شروع به کشتن همدیگر کردند و قبل از اینکه مقامات اوضاع را تحت کنترل درآورند حدود ۳۰۰ نفر کشته شده بودند. این اتفاق در دره حاصلخیز اما فقیر و پرجمعیت فرغانه افتاد. نگرانی‌ها بالا گرفت که این منطقه گرفتار جنگ شدید بین قرقیزها، ازبک‌ها و تاجیک‌هایی می‌شود که در آنجا سهیم بودند. خوشبختانه هنوز آن اتفاق نیفتاده است.

خلاصه اینکه سیاست ملیت‌های گورباچف چیزی به جز فاجعه نبود چون او هرگز ملی‌گرایی را به عنوان یک نیرو درک نکرد. در تابستان ۱۹۹۰، مسکو کنترل سه کشور بالتیک، ارمنستان و گرجستان را از دست داد. ارمنستان و آذربایجان در آستانه جنگ بودند، در حالی که تاجیکستان، گرجستان و مولداوی در مرز جنگ‌های داخلی با شدت متفاوت بودند. با این حال گورباچف کمترین خشونت ممکن را به کار برد و قضاوت دومینیک لیون (۲۰۰۰) معتبر است که هیچ امپراتوری با این حد خونریزی اندک سقوط نکرد برای این کار باید هم به گورباچف و یلتسین ادای احترام کرد.

مرگ برنامه و رشد رانت‌جویی

اصلاحات اقتصادی گورباچف التقاطی بود، اما با حس قوی جهت‌یابی جلو می‌رفت. پس از اینکه اصلاحات کوچک شکست خورد، گورباچف خواهان پیش رفتن با اصلاحات اقتصادی رادیکال‌تر بود که تمرکززدایی درون نظام‌ دولتی و آزادسازی در حاشیه را داشت. این اندیشه‌ها مربوط به یک اقتصاد بازار سوسیالیستی بود هرچند بندرت ابراز می‌شد چون اصلاح‌طلب‌ها از مفهوم‌سازی ایدئولوژیک خودداری می‌ورزیدند تا از خشم و غضب کمونیست‌های سازش‌ناپذیر فرار کنند. آنها درباره «بازارسازی» صحبت می‌کردند، اما صفت «سوسیالیست» را می‌افزودند و هرگز درباره «بازار آزاد» سخن نگفتند. سرانجام آنها «دولت‌زدایی» را پیشنهاد دادند اما هرگز نامی از «خصوصی‌سازی» نیاوردند.

اصلاح‌طلب‌های شوروی، اقتصاد کلان را به عنوان سرمایه‌داری شریرانه بد می‌شمردند که ناآگاهی تقریبا کامل آنها از این مفهوم را نشان می‌داد. جزم اندیشی‌های اصلی مارکسیستی از قبیل ضرورت ملی کردن و تنفر از پول و قیمت‌های آزاد همچنان قوی بود.

سرمایه‌داری آمریکایی به عنوان نظامی بیرحمانه و غیرانسانی پیوسته محکوم می‌شد. در عوض گورباچف و اصلاح‌طلب‌ها، سه مدل دیگر سرمایه‌داری، مدل‌های سوئدی، آلمانی و ژاپنی را تحسین می‌کردند. آنها به دنبال یک دولت رفاه اجتماعی حداکثری بودند که پرداخت‌های انتقالی اجتماعی عظیم همراه با مالیات بر درآمد کاملا تصاعدی داشته باشد. آنها همچنین به دو تجربه شوروی تمرکز نمودند: اصلاحات جزیی الکسی کوسیگین در ۱۹۶۵ و سیاست اقتصادی جدید رادیکال لنین در دهه ۱۹۲۰.

اما در واقعیت، اصلاح‌طلب‌های شوروی هیچ مدل اقتصادی انتخاب نکردند بلکه از هرکدام گلچین کردند. اقتصاددانان شوروی از تندروی گورباچف و عدم آمادگی فکری برای اصلاحات بازار واقعی حیرت کرده بودند. آنها اجازه نداشتند به خارج سفر کنند یا منابع اقتصادی خارجی را مطالعه کنند و عده کمی زبان‌های خارجی می‌دانستند. اقتصاددانان سرشناس دانشگاهی عادت داشتند که از نارسایی‌ها در نظام موجود کشورشان انتقاد کنند و بهبودهای ذره‌ای فزاینده پیشنهاد دهند. توصیه خارجی‌ها تا ۱۹۹۰ پذیرفتنی نبود. تحت این شرایط، اصلاحات روسی محکوم به گذر از فرآیند پر پیچ و خم آزمون و خطا بود. اصلاح‌طلب‌ها سعی کردند تا همه اصلاحات مجاز ایدئولوژیکی را برعهده گیرند. آنها توانستند پیشروی کنند زمانی که پیشنهادهای اصلاحات، پشتیبانی در بین مدیران بنگاه‌های دولتی پیدا کرد که هواداران اصلی اصلاحات شدند، اما مدیران فقط آنچه را در خدمت منافع مادی آنها بود پذیرفتند. پیامد ناخواسته این بود که اصلاح‌طلب‌های تازه‌کار شوروی به ساختن یک ماشین خارق‌العاده رانت‌جویی کمک شایانی کردند. از یک سو، هر اصلاحاتی جزم‌اندیشی کمونیستی را تضعیف می‌کرد و به آزادسازی اقتصاد و جامعه کمک می‌کرد. از سوی دیگر، اصلاحات به ثروت‌اندوزی گروه کوچک فرادستان که مدیران شرکت‌های دولتی و همدستان مرتبط با آنها بودند کمک کرد.

این اصلاحات جزیی، عملکرد اقتصادی را واقعا بدتر کرده و باعث بحران اقتصاد کلان خارق‌العاده‌ای شد. اما این سیاست همچنین خطی بین تازه ثروتمندان و ایدئولوژیست‌های حزب سابق رسم کرد و وحدت نومنکلاتورها را به هم زد. رانت‌جویی تمام عیار باعث بحران اقتصادی وحشتناکی شد و فروپاشی صلح‌آمیز اتحاد شوروی را تسهیل نمود. در ۱۹۸۷، صبر گورباچف به پایان رسید. او جلسه مقدماتی کمیته مرکزی برای بحران اقتصادی را در ژوئن۱۹۸۷ تشکیل داد که مهم‌ترین تصمیمات اقتصادی دوره حکمرانی وی را گرفت. کادر رهبران شوروی، اسناد اصلی برای اصلاح اقتصاد دولتی یعنی قانون بنگاه‌های دولتی و تدارکات اصلی برای پرسترویکای بنیادی مدیریت اقتصادی را به تصویب رساندند.

آنها با ۱۰ فرمانی تکمیل شدند که درباره کارویژه‌های اصلی نظام اقتصادی بود و به صورت کتاب منتشر شد. این نخستین تلاش برای اصلاحات جامع در ژانویه ۱۹۸۸ به اجرا درآمد. اما خطوط کلی این اصلاحات در مقایسه با اصلاحات مشابه بازار سوسیالیستی مجارستان در ۱۹۶۸، کیفیت، شفافیت و سازگاری لازم را نداشت چون که بیشتر اصول اساسی آن به خاطر سازش و مصالحه، مغشوش و به هم ریخته شده بود.