شرحی بر کتاب آندره اسلوند درباره روسیه پس از فروپاشی شوروی (۲۳)

گورباچف برخلاف پیشینیان سنگدل خود، در مورد مسائل ملیت‌ها کاملاً بی‌تجربه و ساده لوح بود. او در کتاب پرسترویکا که در ۱۹۸۷ نوشت توهمات خود را نشان می‌دهد:

انقلاب و سوسیالیسم از سرکوب و نابرابری ملی دور شده است و پیشرفت اقتصادی، فکری و فرهنگی برای همه ملت‌ها و ملیت‌ها تضمین شده است. اگر قضیه ملیت‌ها به شکل اساسی حل نشده بود، شوروی هرگز پتانسیل اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و دفاعی که هم اکنون دارد را نداشت. دولت ما بقایی نمی‌داشت اگر جمهوری‌ها یک جامعه بر اساس برادری و همکاری، احترام و کمک متقابل تشکیل نمی‌دادند... سوسیالیسم، که به هر ملت کمک می‌کند تا بال‌هایش را بگستراند، همه شرایط برای حل مشکلات ملیت‌ها بر اساس برابری و همکاری را دارد.

گورباچف تبلیغات شوروی قدیم را تکرار می‌کرد، اما اقداماتش حکایت از این داشت که او این تبلیغات را باور می‌کرد. او همواره مسائل ملی را نادیده می‌گرفت. وقتی که آنها به حد انفجار رسیدند، سعی کرد تا آنها را به عنوان مسائلی بی‌ارتباط با ملی‌گرایی توضیح دهد. نتیجه این شد که حکومت وی با وقوع درگیری‌های ملی یکی بدتر از دیگری متزلزل می‌شد و گورباچف همیشه غافلگیر می‌شد و آماده نبود. او این را درک نمی‌کرد که اگر سرکوب سیاسی برداشته شود نه فقط دموکراسی بلکه مبارزات ملی نیز سر برخواهد داشت.

برژنف محتاط، دبیر اول حزب را از گروه قومی غالب در هر جمهوری اتحاد شوروی انتخاب می‌کرد. اما در دسامبر ۱۹۸۶ گورباچف پست دبیراولی قزاقستان را که در دست یک دست پرورده برژنف پیر بود، به یک فرد روسی بیرونی به نام گنادی کولبین سپرد. در آلماتی پایتخت قزاقستان شورش‌هایی

درگرفت و مسکو با تاکتیک سرکوب قدیمی خویش واکنش نشان داد تعدادی را کشته و بسیاری را زخمی باقی گذاشت. با اینکه انتصاب کولبین اشتباه روشنی بود. او تا ۱۹۸۹ کسی را جایگزین نکرد و در آن سال یک قزاق به نام نورسلطان نظربایف منصوب شد (و تاکنون رییس‌جمهور قزاقستان باقی مانده است).

سه ملت حوزه بالتیک، استونی، لاتویا و لیتوانی همگی در دوره بین دو جنگ جهانی مستقل بودند. به واسطه پیمان مولوتف- ریبنتراپ بین اتحاد شوروی و آلمان نازی در اوت ۱۹۳۹، این سرزمین‌ها را ارتش سرخ در ژولای ۱۹۴۰ اشغال کرد و با زور به اتحاد شوروی ضمیمه کرد. جنگ شبه نظامی مایوس‌کننده‌ای برای سال‌های سال پس از جنگ جهانی دوم ادامه یافت و این ملت‌ها هرگز اشغال کشورشان را نپذیرفتند؛ هر چند بخش زیادی از جمعیتشان تبعید یا اعدام شدند. گورباچف به روش انسانی در برابر سرکوب در بالتیک واکنش نشان داد و از میزان سرکوب کاست، اما بالت‌ها هیچ قدرشناسی از وی نکردند و در عوض تقاضای استقلال کردند. در ۱۹۸۸، جبهه ملی ضدکمونیستی گسترده‌ای در هر سه جمهوری شکل گرفت. آنها تظاهرات عظیم صلح‌آمیزی برگزار کردند که در حول جشن‌های ملی و آوازهای سنتی‌شان بود. در ۱۹۸۹ آنها هدف استقلال ملی را علنا ابراز کردند. ناسیونالیسم بالتیک آنچنان قوی بود که به احزاب کمونیست جمهوری‌خواه نفوذ کرد. در دسامبر ۱۹۸۹ حزب کمونیست لیتوانی از حزب کمونیست اتحاد شوروی بیرون رفت. حزب کمونیست استونی در مارس ۱۹۹۰ همین مسیر را طی کرد و حزب کمونیست سازش‌ناپذیرتر لاتویا از هم پاشید.

در کشورهای بالتیک، گورباچف به اثبات رساند که ملی‌گرایی را درک نمی‌کند. او لیبرالیسم بالت‌ها را تحسین کرد و به نظر می‌رسید شخصا ناراحت شده است که آنها هنوز می‌خواستند از کشورش جدا شوند. طی بازدیدهای مکرر، گورباچف بهت‌زده و خشمگین شده بود، اما بیش از همه غمگین بود. برخلاف گورباچف، بالت‌ها می‌دانستند که چه می‌خواهند و آن را بدست آوردند. در نخستین انتخابات پارلمانی جمهوری نسبتا آزاد در فوریه- مارس ۱۹۹۰، جبهه‌های مردمی پیروزی قاطعی کسب کردند و با اکثریت بیش از دو سوم در هر سه مجالس ملی و قوه‌مجریه را به دست گرفتند. آنها اعلام استقلال از اتحاد شوروی کردند که با تحریم نفتی علیه لیتوانی واکنش نشان داد. بالت‌ها برای یک بازی نهایی آماده بودند که به حق حاکمیت ملی آنها منجر می‌شد.

در قفقاز، ارمنستان مسیحی ارتدوکس و آذربایجان مسلمان، دشمنی‌های قدیمی را در دل نگه داشته بودند. استالین به قصد تشدید درگیری‌های ملیتی، یک منطقه بیرونی به نام نگورنو قره‌باغ در همسایگی آذربایجان برای ارمنستان باقی گذاشته بود. در فوریه ۱۹۸۸، شورای منطقه‌ای نگورنو قره باغ تقاضا کرد که قلمرو آنها به ارمنستان که موطن قومی‌شان بود انتقال پیدا کند. صدها‌هزار تظاهرکننده در ایروان پایتخت ارمنستان جمع شدند تا از خواسته‌ آنها پشتیبانی کنند. آذربایجان با یک برنامه مردمی علیه ارمنستان در شهر صنعتی سومگایت واکنش نشان داد که دست‌کم ۳۲ نفر کشته شدند. کرملین پافشاری کرد هیچ مرزی نباید دوباره ترسیم شود که هر دو ملت را از هم بیگانه کند.

پس از قتل عام سومگایت، اتحاد شوروی در چرخه‌ای گرفتار شد که درگیری‌های ملی تشدید می‌شد. گروه کوچک سربازان برگزیده، نیروهای ویژه وزارت کشور برای سرکوب آتش‌سوزی ملی یکی پس از دیگری با خونریزی فزاینده فرستاده می‌شدند.

گرجستان، دیگر ملت باستانی قفقاز بود. با این که به مدت دو قرن به امپراتوری روسیه تعلق داشت، با یک دوره جدایی مختصر در ۸۱-۱۹۲۱، مخالفت ملی‌گرایانه قوی علیه رهبران کمونیستی محلی سرکوبگر در دل داشت. در ۱۹ آوریل ۱۹۸۹، نظامیان شوروی به تظاهرات صلح‌آمیز‌هزاران ناسیونالیست گرجی در تفلیس پایتخت کشور با گاز سمی و قمه حمله‌ور شده و ۲۰ تظاهرکننده را کشتند و صدها نفر را زخمی کردند. این قتل عام توجه گسترده‌ افکار عمومی را به خود جلب کرد. گورباچف و همدستانش مسوولیت این عمل را نپذیرفتند که مشکوک باقی ماند. رهبران کمونیست تندروی محلی متهم شدند و اخراج شدند، اما جرقه قتل عام احتمالا توسط کمونیست‌های محافظه کار در مسکو زده شده بود. در بهار ۱۹۹۰ ملی‌گراها در انتخابات نسبتا آزاد مجلس برنده شدند و قوه‌مجریه را به دست گرفتند.

در ژانویه ۱۹۹۰ کشتار ناگهانی و وحشیانه جامعه بزرگ ارمنی در شهر باکو اتفاق افتاد. طبق معمول، سربازان داخلی شوروی گسیل شده بودند. پس از آن، من با یک سرگرد شوروی در نیروهای ویژه صحبت کردم. او برآورد می‌کرد که حدود ۶۰۰ تا ۷۰۰ نفر در یک قتل عام گسترده طی یک شب کشته شده بودند و فکر می‌کرد که محرک آن مسکو بوده است.