چرا اصلاحات بازار موفق شد و دموکراسی شکست خورد؟ - ۳ مهر ۸۷

نویسنده: آندره اسلوند

مترجم: جعفر خیرخواهان

بخش ششم

این مردان بهترین و درخشان‌ترین‌ها در دولت برژنف بودند، اما آنها نقاط ضعف مشترکی هم داشتند. هر کدام از آنها تقریبا تمام زندگی خود را در منطقه موطن خویش به سر برده بودند جدای از یک دوره چند ساله که در مسکو بودند. نتیجه اینکه آنها کاملا بی‌خبر از اوضاع کشورشان بودند. هیچ کدام از آنها به زبان خارجی آشنایی نداشت و فقط به مدت چند هفته به عنوان بخشی از هیات نمایندگی حزب به شکل محدود و خط‌کشی شده در خارج از کشور به سر برده بودند. آنها از مباحث سیاست بین‌الملل بیرون گذاشته شده بودند و مقدار کمی از سیاست یا اقتصاد بین‌الملل می‌دانستند. هر چیزی به آنها از طریق عینک خوش ‌بینانه دیدن دستگاه تبلیغاتی شوروی ارائه شده بود.

برای این که مشاغل خود را در سلسله مراتب شوروی حفظ کنند ناگزیر به رفتار کردن مثل آدم‌های چاپلوس نوکرمآب و کار کردن با اصولی بودند که به نظرشان غیرقابل قبول بود. معدود فرادستانی آموزش اینقدر ضعیف برای تغییرات مهم دیده بودند. وقتی که آندرپوف شغل دبیری کمیته مرکزی را به ریژکف پیشنهاد داد ریژکف (۱۹۹۲) در خاطراتش صادقانه، آموزش‌های ناکافی خویش را افشا می‌کند: «من یک تولیدکننده هستم نه یک کارمند حزب. من ۲۵ سال در کارخانه زحمت کشیدم و سه سال در وزارت صنایع سنگین ... پس از آن در گوسپلان بودم... من هیچ تجربه‌ای برای کار حزبی ندارم.»

بی‌دانشی اقتصادی و بین‌المللی در خاطرات ریژکف و لیگاپوف تاثربرانگیز است. لیگاچف در بحبوحه فروپاشی اقتصادی در ۱۹۹۱ همه کمبودهای عرضه را به خاطر تظاهرات سیاسی می‌دید که مردم را از برداشت سیب‌زمینی بازداشته بود: «اگر هر کسی در برداشت محصول همکاری کرده بود، آنها دست از تمام این تظاهرات بی‌معنا برداشته و به زندگی واقعی باز می‌گشتند ... در کشورهای غربی، وقتی آب و هوا نامساعد است ارتش به کشاورزان کمک می‌کند تا سیب‌زمینی را برداشت کنند.» کوته‌بینی این مردان قابل، نباید دست کم گرفته شود.

این تظاهرنمایان که مدتی طولانی منتظر ترفیع بوده‌اند سرخورده شده بودند. یلتسین (۱۹۹۰) در خاطرات خود تشریح می‌کند چگونه در هر نوبت، اما نه در زمان کافی و نه به اندازه کافی ترفیع پیدا می‌کرد. لیگاچف با وی هم عقیده بود:«طی تمام دوره برژنف، به مدت هفده سال که من دبیر اول کمیته حزب در تومسک بودم یک بار موفق به سخن گفتن در جلسات کمیته مرکزی نشدم. در سال‌های اولیه مرتب اسم من در فهرست سخنرانان قرار می‌گرفت، اما در موعد مقرر امید من از بین می‌رفت ... وقتی آندرپوف دبیر کل شد، من مثل بسیاری از دیگر دبیرهای شهرستانی حزب، بی‌صبرانه خواهان تغییر بودیم و با نگرانی می‌دانستیم که کشور به سمت فاجعه اجتماعی و اقتصادی می‌رفت.»

اما یک مرد در رهبری جدید بسیار متفاوت و با صلاحیت‌تر بود: الکساندر یاکولف. او آخرین فرد درونی از مسکو بود. از ۱۹۵۲ تا ۱۹۷۲ در اداره بین‌الملل تشکیلات کمیته مرکزی کار کرده بود. او انگلیسی را بلد بود و در دانشگاه کلمبیا در نیویورک در ۱۹۵۹ حضور پیدا کرد. در ۱۹۷۲ مقاله‌ای به نام «درباره ضدتاریخی‌گرایی» منتشر کرد که صراحتا به ملی‌گرایی روسی حمله کرد، و آن را «ذهنیت پدرسالاری، ناسیونالیسم و میهن پرستی لقب داد.» تعجبی نداشت که این عمل شجاعانه منجر به برکناری وی شد، اما به عنوان یک مقام عالیرتبه حزب به کانادا تبعید و ۱۱ سال سفیر شد که گورباچف طی بازدیدی در ۱۹۸۳ او را شناسایی کرد.

لیگاچف که جدی‌ترین صاحب منصب و رقیب اصلی یاکولف دیده می‌شد، یاکولف را «یکی از با تجربه‌ترین صاحب منصب‌ها در کمیته مرکزی نامید.....او استعداد تهییج کردن داشت و رشته گفت‌وگو را با منطق دقیق دنبال می‌کرد.» لیگاچف می‌گوید در حالی که یاکولف حسابگر و موذی سردبیر روزنامه‌ها را عوض می‌کرد «ما هیچ ایده‌ای نداشتیم که رسانه‌ها چه سلاح قدرتمند و خطرناکی در گلاسنوست و تکثرگرایی می‌توانند باشند. الکساندر یاکولف که سال‌های زیادی در غرب بسر برده بود، طبیعتا درک بسیار بهتری از این مساله نسبت به سایر اعضای دفتر سیاسی داشت...» پس تصادفی نبود که یاکولف، که صاحب منصب و روشنفکر طراز جهانی بود، ایدئولوژیست اصلی پروستریکا شد.

همه رهبران جدید تشخیص دادند که اتحاد شوروی شکل بدی پیدا کرده بود و باید به روش‌های مختلف بهبود می‌یافت، اما به استثنای یاکولف، آنها فرض می‌کردند که همه راه‌حل‌ها باید سوسیالیستی باشد. شوکی که به آنها وارد شد این بود که سوسیالیسم راه ‌حل شوروی نبود بلکه بن‌بست و بدون آینده بود: کمونیسم شوروی قابل اصلاح شدن نبود و فقط باید نابود می‌شد. اما اگر آنها این را درک می‌کردند، هرگز به پست‌های بالای خود نمی‌رسیدند و احتمالا هرگز اصلاح کردن کمونیسم را شروع نمی‌کردند.

در زمان مقتضی، راه آنها از هم جدا شد. در ۱۹۹۰، لیگاچف و ریژکوف به محافظه کاری برژنفی بازگشتند در حالی که یلتسین و یاکولف به سمت اقتصاد بازار لیبرال و دموکراسی قدم گذاشتند. فقط گورباچف باور خویش به این که می‌توان کمونیسم شوروی را اصلاح کرد حفظ کرد.

پرسترویکای اولیه: اصلاحات اقتصادی احتیاط‌آمیز برای رشد بیشتر در ۱۹۸۵، رهبران جدید شوروی در اشتیاق به سرزنده کردن اقتصاد و جامعه شوروی متحد بودند. گزارش شد که گورباچف و شواردنادزه در تفرجگاه جنوبی پیتسوندا در دسامبر ۱۹۸۴ ملاقات کرده بودند و توافق کردند: «ما دیگر نمی‌توانیم این گونه زندگی کنیم.»

در برابر این رادیکال‌های «جوان» در سن ۵۴ تا ۶۲ سال، آدم‌های هفتاد هشتاد ساله برژنفی بودند که از انفعال کامل در سیاست اقتصادی و سرکوب قاطع در سیاست داخلی حمایت می‌کردند. پس از اشغال چکسلواکی در ۱۹۶۸ توسط شوروی، دولت‌های شوروی، دولتی محافظه کار بوده است که هیچ کاری انجام نمی‌دادند. معدودی از آنها با هر ایمان ایدئولوژیکی هدایت شده بودند. با نگاهی به گذشته، آنها پیشگوتر از آن وقت به نظر می‌رسیدند و فکر می‌کردند که تغییر عمده خطرناک خواهد بود.

سیاست اقتصادی بر مرحله نخست پرسترویکا مسلط بود. در آن هنگام که گورباچف و متحدان وی به قدرت رسیدند، یک برنامه پنج ساله جدید برای ۹۰-۱۹۸۶ آماده شده بود و آنها سعی می‌کردند نقش خود را روی این سند سیاستی مهم نشان دهند.

سه برنامه متفاوت پرسترویکا

کسانی که به رهبری شوروی رسیدند در اشتیاق به تغییر سریع هم فکر بودند، اما آنها دیدگاه‌های بسیار متفاوتی درباره چکار انجام دهند داشتند. با این که همه آنها فهم مشترک مساعدی داشتند، تصورشان از فهم مشترک بشدت تغییر می‌کرد، با چشم‌بندهای ایدئولوژیک و تنگ نظری محدود می‌شدند.

گروه اول به رهبری لیگاچف از اخلاقیات سوسیالیستی دفاع می‌کردند و چیزی به جز تقویت انضباط کمونیستی نمی‌خواستند.

گروه دوم به رهبری ریژکف، بهبودهای تکنوکراتیک درون نظام شوروی را انتخاب کردند. جسورانه‌ترین برنامه از اقتصاد بازار سوسیالیستی حمایت می‌کرد که پیش از این در مجارستان و لهستان به اجرا درآمد و عناصری از کارآفرینی خصوصی را داشت. این رویکرد هیچ پشتیبان تام و تمامی در دفتر سیاسی نداشت اما گورباچف پشتیبانی جزیی از آن می‌کرد.