چرا اصلاحات بازار موفق شد و دموکراسی شکست خورد؟ - ۲ مهر ۸۷

نویسنده: آندره اسلوند

مترجم: جعفر خیرخواهان

بخش پنجم

«نرخ رشد اقتصادی به میزانی سقوط کرده است که عملا به رکود اقتصادی نزدیک شدیم. ما به روشنی در روش‌های مختلف شروع به عقب افتادن کرده‌ایم. شکاف در کارآیی تولید، کیفیت محصولات و پیشرفت علمی-فنی نسبت به اکثر کشورهای توسعه یافته و به زیان ما شروع به وسیع‌تر شدن کرده است.» (پراودا، ۲۶ ژوئن ۱۹۸۷)

یک دلیل اصلی برای مسیر توسعه‌ای که شوروی دنبال کرد بهره‌مندی از تولید نفت و گاز طبیعی کشور بود: در دهه ۱۹۷۰، شوروی اکتشافات جدید و عظیم نفت و گاز طبیعی در غرب سیبری را توسعه داده بود و از طریق لوله‌های نفت جدید پرعظمت به اروپا متصل شد. در ۱۹۷۳ نخستین بحران نفتی رخ داد. قیمت انرژی چند برابر شد و تا ۱۹۸۱ بالا باقی ماند که سود بادآورده عظیمی نصیب اتحاد شوروی کرد. رهبران شوروی عمده این ثروت را صرف مخارج نظامی کردند. به دلیل این فراوانی ظاهری پول، آنها هیچ کاری برای بهبود نظام اقتصادی در دهه ۱۹۷۰ نکردند. در اواخر دهه ۱۹۸۰، تولید نفت و گاز طبیعی با تکنولوژی موجود شوروی به اوج خود رسید و قیمت‌ها کاهش یافته بود. برای مردم شوروی، تاثیر مالی بازار انرژی بر اقتصاد کشور شناخته شده نبود چون معاملات مالی بین‌المللی به صورت اسرار دولتی به شدت حفاظت می‌شد. با این حال وضعیت بودجه دولتی بیش از این قابل دفاع نبود. چیزی باید فدا می‌شد.

میخائیل گورباچف و شهرستانی‌های برجسته

آندره آمالریک مخالف سیاسی شوروی در مقاله «آیا شوروی تا ۱۹۸۴ باقی خواهد ماند؟» استدلال کرد که نظام گزینش منفی رهبران که در دوره برژنف بسیار حیرت‌آور بود باعث فروپاشی اتحاد شوروی خواهد شد. تا حد قابل ملاحظه‌ای مشخص شد که حق با او بوده است هر چند کیفیت رهبران جدید با کمال تعجب بسیار عالی بود.

در ۱۹۸۰ دفتر سیاسی بسیار قدرتمند حزب کمونیست عمیقا دچار اختلاف بود. وفاداران برژنف پیر از اوضاع راضی بودند و هیچ نوع تغییری را نمی‌خواستند. برخی از آنها علنا فاسد و دیگران صرفا محافظه کار بودند. مخالفان آنها را جماعتی متنوع تشکیل می‌داد. تنها فصل مشترک مخالفان این بود که فکر می‌کردند اتحاد شوروی می‌توانست بهتر از اینها عمل کند. بنابراین آنها میل به تغییر داشتند. این مردان جاه‌طلب و خستگی‌ناپذیر را در ابتدا یوری آندرپوف و بعدا میخائیل گورباچف رهبری می‌کردند.

برژنف که برای مدت زمان زیادی از ۱۹۷۴ به بعد به خاطر بیماری ناتوان و فاقد صلاحیت بود سرانجام در نوامبر ۱۹۸۲ مرد. پیشینه جانشین وی آندرپوف به عنوان دبیرکل حزب کمونیست، نسبتا هراس‌آور بود. او هنگامی که به عنوان سفیر شوروی در مجارستان خدمت می‌کرد شاهد اشغال خونین مجارستان در ۱۹۵۶ به دست شوروی بود. او به مدت ۱۵ سال ریاست کمیته ترسناک امنیت ملی (کا گ ب) را بر عهده داشت در زمانی که فنون سرکوب به حد کمال رسیده بود. او خواهان تجدید حیات اقتصاد شوروی از طریق انضباط شدیدتر بود و انتظارات تغییر شرایط را برانگیخت.

آندرپوف جستجوی پرجنب و جوشی را برای کادر مدیران پرتحرک‌تر شروع کرد. او هر کسی که می‌توانست پیدا کند به رده‌های بالاتر حزب منصوب می‌کرد تا کشور را انرژی ببخشند و به گروهی از مقامات شهرستانی جاه‌طلب و ناکام دل بست. فرد نخست در بین آنها گورباچف بود که از ۱۹۷۸ دبیر کمیته مرکزی و از ۱۹۸۰ عضو کامل دفتر سیاسی حزب شده بود، اما گورباچف ۲۳ سال از عمر خود را در سازمان حزب در منطقه استاورپل در جنوب روسیه که موطن خالی از سکنه وی بود به سر برده بود.

فرد دیگر مورد علاقه آندرپوف، ریژکوف بود که در نوامبر ۱۹۸۲ دبیر کمیته مرکزی برای امور اقتصادی شد. او ۲۵ سال در حرفه مهندسی عمدتا در یک شرکت در شهر اسوردلوسک (اینک یکاترینبورگ) در منطقه اورال که موطن او بود بسر برد تا این که به معاونت وزیر صنایع سنگین در ۱۹۷۵ ارتقا یافت و سپس معاون رییس کمیته برنامه‌‌ریزی دولتی (گوسپلان) شد.

سومین انتصاب آندرپوف، ایگور لیگاچف بود که به دبیری کمیته مرکزی برای امور پرسنلی در دسامبر ۱۹۸۳ منصوب شد. لیگاچف از ناحیه تومسک در سیبری می‌آمد جایی که او به مدت ۱۸ سال نخستین دبیر منطقه‌ای حزب شده بود و با تلخی تاسف می‌خورد که به یک شغل عالی حزبی در مسکو ارتقا پیدا نکرده است.

آندرپوف، مقامات فاسد، تنبل، الکلی و سن بالا را بیرون کرد و به جای آنها مردان میانسال ورزیده و قابل را گذاشت. او فرمانی برای «تقویت انضباط کاری سوسیالیستی» صادر کرد و برخی از مقامات عالیرتبه را به اتهام فساد دستگیر کرد. یورش‌های تظاهری علیه گرمابه‌های مسکو به راه‌انداخته شد، جایی که مقامات حزبی طی ساعات کار به استراحت و خوشگذرانی می‌پرداختند. از اقتصاددانان آکادمی علوم شوروی با احتیاط درخواست شد که مشکلات اقتصادی شوروی را تحلیل کنند. «آزمایشات» اقتصادی ناچیزی به عمل آمد تا انگیزه‌های مدیران و نظام دستمزدها را تعدیل کند. با وجود هیجان و شور و شوق جدیدی که بوجود آمد، اندک موفقیتی کسب شد چون پس از چند ماه که آندرپوف در قدرت بود دچار بیماری کشنده‌ای شد.

آندرپوف جای خود را به کنستانتین چرنینکو به عنوان دبیرکل حزب داد که نزدیک‌ترین همکار برژنف بوده است. او آدمی از خانواده معمولی بود که هرگز پویایی خاصی نداشت و از همان ابتدا به شدت بیمار بود. واقعا هیچ کاری انجام نشده بود. لیگاچف، چرنینکو را یک «کله گنده پارسا» نامید که گرایش به «کار دفتری و کاغذبازی داشت و دانش اندکی از زندگی واقعی داشت.» گروه سه نفره آندرپوف شامل گورباچف، ریژکوف و لیگاچف پا برجا ماندند. گورباچف جای چرنینکو را به عنوان دبیر دومی حزب و ریاست دبیرخانه کمیته مرکزی را گرفت که تمام موضوعات برای دفتر سیاسی را آماده می‌کرد و حتی طی بیماری طولانی چرنینکو ریاست دفتر سیاسی را عهده‌دار شد.

وقتی چرنینکو پس از فقط ۱۳ ماه ماندن در قدرت مرد، گورباچف روز بعد در ۱۱ مارس ۱۹۸۵ به دبیر کلی انتخاب شد، همه مقامات عالی حزب که خواهان تغییر بودند از گورباچف پشتیبانی کردند و به سرعت ارتقا یافتند. ریژکف نخست‌وزیر شد و لیگاچف به عنوان دبیر دوم حزب، جایگزین گورباچف شد. این سه نفر، یک گروه سه نفره حاکم جدید را تشکیل دادند. تغییرات پرسنلی سریع و عمیق بود. به‌ زودی کل کادر رهبری مسن با مردانی که عمدتا در میانه پنجاه سالگی بودند عوض شدند و این مدیران جدید تجدید حیات کل مدیریت شوروی را دنبال کردند. یکی از نخستین انتصابات گورباچف، دبیر اول حزب در گرجستان ادوارد شواردنادزه بود که در ژولای ۱۹۸۵ وزیر امور خارجه شد.

نخستین دبیر حزب از منطقه سوردلوسک، بوریس یلتسین به دبیر اولی حزب در مسکو در دسامبر ۱۹۸۵ ارتقا یافت. این پنج رهبر جدید- گورباچف، لیگاچف، ریژکف، شواردنادزه و یلتسین- اشتراکات زیادی داشتند. خوب یا بد آنها شهرستانی‌های برجسته‌ای بودند. در دوران بدبینی، فساد و انفعال، آنها سخت‌کوش و جاه ‌طلب بودند.

آنها خواهان بهبود اوضاع کشورشان بودند. هیچ کدام از آنها از پیشینه امتیازداری برخوردار نبوده‌اند. همه آنها مردان خودساخته‌ای بودند که به لطف هوش و سخت‌کوشی مسیر شغلی خود را طی کرده بودند. بالا آمدن آنها شاهدی بر باز بودن جامعه شوروی بود که چنین مردان قابلی توانستند وارد بهترین مدارس شوند و مشاغل حزبی بلندپروازانه به دست آورند مادامی که می‌پذیرفتند کمونیست‌های سر به راهی باشند.