چرا اصلاحات بازار موفق شد و دموکراسی شکست خورد؟

نویسنده: آندره اسلوند

مترجم: جعفر خیرخواهان

بخش نخست

مقدمه مترجم: انقلاب سرمایه‌داری روسیه، ترکیبی غیرعادی از اقتصاد بازار نسبتا آزاد و سیاست اقتدارگرایانه یادآور دوره تزارها است. آندره اسلوند که سقوط اتحاد شوروی را در ۱۹۸۹ پیش‌بینی کرده بود، نتیجه می‌گیرد که این وضعیت پابرجا نخواهد ماند. روسیه به حدی ثروتمند، فرهیخته، تکثرگرا و باز شده است که نمی‌تواند اقتدارگرا شود. در آینده‌ای نه چندان دور، یا اقتصاد بازار یا حاکمیت اقتدارگرا باید جای خود را به دیگری دهد و به نظر می‌رسد نظام اقتصاد بازار، قوی‌تر از اقتدارگرایی شود که نسبتا ملایم است.

کتاب جدید اسلوند، «انقلاب سرمایه داری روسیه: چرا اصلاحات بازار موفق شد و دموکراسی شکست خورد؟» برای نخستین بار تحولات اقتصادی و سیاسی روسیه را از ۱۹۸۵، زمانی که گورباچف اصلاحات را شروع کرد تا زمان حال بررسی کرده و به مسیر حرکت روسیه در آینده نگاهی می‌اندازد. دغدغه کوتاه مدت اینست که گروه کوچکی از افسران کا گ ب از سن‌پترزبورگ، کنترل دولت و شرکت‌های دولتی را در دست گرفتند. آنها به شرکت‌های دولتی عظیم ناکارآ اجازه دادند تا شرکت‌های خصوصی موفق را خریداری کنند و اغلب این ملی‌کردن‌های مجدد داوطلبانه نبود. هر اندازه که این تحولات نگران‌کننده باشند، نتایج آن احتمالا حتی در کوتاه مدت به حدی زیان‌بار است که رهبری روسیه، که بر حفظ ثبات اقتصاد کلان و نرخ رشد بالای ۷‌درصد در سال تمرکز کرده است، از ادامه آن منصرف شده و خسارتی که به‌وجود می‌آورد را تصحیح خواهد کرد. اما چنین تحولی متوقف خواهد شد اگر قیمت نفت بالای ۱۰۰‌دلار در بشکه باقی بماند و ضرورت اصلاحات اقتصادی کاهش یابد.

کتاب اسلوند ادعا می‌کند موفقیت اقتصادی جاری روسیه، نتیجه جرم بحرانی اصلاحات اقتصادی است که در دهه ۱۹۹۰ به اجرا در آمد: مقررات‌زدایی، خصوصی‌سازی و سرانجام ثبات مالی. از منظر تاریخی بسیار جالب است که روسیه، اقتصاد پویای بازار را فقط در عرض هفت سال ایجاد کرد. بحران مالی ۱۹۹۸ روسیه، روان‌پالایی روسیه را به ارمغان آورد که نیاز به تصویب سیاست‌های بودجه‌ای مسوولانه احساس شد. ولادیمیر پوتین، خالق موفقیت اقتصادی کنونی روسیه نبود، بلکه میراث‌خوار و نگهبان آن بود. او از قیمت‌های بالای نفت بسیار منتفع شده است.

در همان زمانی که اقتصاد بازار در کشور پا می‌گرفت، دموکراسی در روسیه شکست خورد چون اندیشه روشنی وجود نداشت که چگونه دموکراسی را بنا نهیم. اسلوند استدلال می‌کند پنجره مختصر فرصت، یعنی زمانی که دموکراسی قابل ساختن بود از دست رفت. بوریس یلستین باید پارلمان قدیمی و غیردموکراتیک را در شش ماه پس از کودتای ناموفق اوت ۱۹۹۱ منحل می‌کرد و با این کار گشایش دموکراتیک در روسیه ایجاد می‌کرد. او باید انتخابات زودهنگامی برگزار می‌کرد تا دموکراسی روسیه را تثبیت کند و کا گ ب را از هم می‌پاشاند. اما به جای اینها، درگیری شدید بین رییس‌جمهور و پارلمان بالا گرفت و چون پارلمان واقعا نماینده واقعی هیچ گروهی نبود دلیلی برای سازش و مصالحه نمی‌دید. دو سال بعد که بسیار دیر شده بود، یلستین پارلمان را منحل کرد، اما نافرمانی و مدیریت بی‌کفایت یلستین باعث خونریزی جدی شد. این کشتار، تصویر دموکراسی نوپای روسیه را تیره کرد.

با وجود این شکست‌ها، اسلوند هنوز از آینده دموکراتیک برای روسیه دفاع می‌کند. این کشور بیش از آن ثروتمند، متکثر اقتصادی، باسواد و باز است که بخواهد اقتدارگرا شود. در آینده‌ای اندکی دورتر، احتمال آمدن موج جدید دموکراسی‌سازی هست.

درباره نویسنده: آندره اسلوند به خاطر پیش‌بینی‌‌های جسورانه‌ای معروف است که ابتدا مشاجره‌هایی را برمی انگیزد اما چند سال بعد مورد پذیرش گسترده قرار می‌گیرد. اسلوند در کتاب «مبارزه گورباچف برای اصلاح اقتصادی» (۱۹۸۹) فروپاشی نظام شوروی را پیش‌بینی کرد. او در کتاب «چگونه روسیه یک اقتصاد بازار می‌شود» (۱۹۹۵) استدلال نمود که بنیان اقتصاد بازار روسیه مستقر شده است هر چند اکثر ناظران، تجربه اقتصاد بازار در روسیه را یک شکست اعلام کردند.

دکتر اسلوند یک کارشناس سرشناس درباره تحول اقتصادی پس از کمونیست با بیش از ۳۰ سال تجربه در این حوزه است. او از سال ۲۰۰۶ پژوهشگر ارشد در موسسه پترسون برای اقتصاد بین‌الملل بوده است. پیش از این وی مدیر برنامه روسیه و اوراسیا در موسسه کارنگی برای صلح بین‌الملل بود.

اسلوند نویسنده هشت کتاب از جمله «چگونه سرمایه‌گذاری را بنا نهیم» (۲۰۰۷) و نیز مشاور اقتصادی دولت روسیه، دولت اوکراین و رییس‌جمهور قرقیزستان بوده است. او در کشور سوئد به‌دنیا آمد و به عنوان دیپلمات در وزارت خارجه سوئد خدمت نمود. او دکتری اقتصاد را از دانشگاه آکسفورد دریافت کرده است.

مقدمه نویسنده: روسیه به تازگی انقلاب سرمایه‌داری را تکمیل کرده است، انقلابی که نظام اقتصادی و سیاسی به‌وجود آمده با انقلاب بزرگ سوسیالیستی روسیه در ۱۹۱۷ را به زیر کشید. قرن بیستم با فروپاشی اتحاد شوروی، پایان دیکتاتوری کمونیستی و خاتمه دادن به اقتصاد دستوری شوروی به پایان رسید. کتاب حاضر ارزیابی همه جانبه‌ای از این رویدادهای بزرگ است و انقلاب سرمایه‌داری روسیه را توضیح می‌دهد.

امروز، نتیجه انقلاب روشن شده است: روسیه اقتصاد بازار را برگزیده است، اما به سیاست اقتدارگرایی بازگشت کرده است. پرسش اصلی کتاب اینست: چرا اصلاحات بازار موفق شد در حالی که ساختن دموکراسی شکست خورد؟

انقلاب‌ها در امتداد خط سیر مشخصی جلو می‌روند و حتی اگر هر کدام ویژگی‌های خاص خود را داشته باشد شباهت‌های بسیاری با هم دارند. با وقوع هر انقلاب، نهادهای سابق، موقتا از کار می‌افتند. برای دوره کوتاهی، این سکته و وقفه در کار نهادها، فرصت‌های بسیار زیادی، نسبت به زمان عادی، در اختیار رهبران سیاسی می‌گذارد، اما اشکال کار اینست که ابزارهای حکومت جدید ابتدایی، خام و ناقص هستند.

برای اینکه سیر تحولات انقلاب جدید روسیه را درک کنیم نیاز به دقت در کل دوره انقلاب و بررسی تحولات اقتصادی و سیاسی است. به این جهت کتاب تاکید یکسانی به دگرگونی اقتصادی و سیاسی روسیه دارد. اما سیاست خارجی فقط تا آنجایی بحث می‌شود که بر دگرگونی‌های درونی روسیه تاثیر می‌گذارد.

امواج انقلاب روسیه در یازدهم مارس ۱۹۸۵ زمانی که میخائیل گورباچف به دبیر کلی حزب کمونیست شوروی برگزیده شد، آغاز گردید. او که از رخوت و تحجر اتحاد شوروی متنفر شده بود، بی‌درنگ حرکتی گسترده و پرانرژی برای اصلاح نظام کمونیستی را شروع کرد، اما همان طور که لسزک کولاکوسکی پیش از این به ما دانشجویان در همایشی در دانشگاه آکسفورد گفت: «کمونیسم با چهره انسانی، مثل گلوله برفی درون تنور است.»