نگرش سیستمی در ایجاد و توسعه شهرک‌ها و نواحی صنعتی

به مناسبت فرارسیدن هفته دولت در گفت‌وگویی با مهندس اسفندیار حیدری، عضو هیات مدیره و معاون عمران و محیط‌زیست سازمان صنایع کوچک و شهرک‌های صنعتی ایران (ایزیپو) به تبیین فعالیت‌ها و دستاوردهای این معاونت پرداخته است که از نظر خوانندگان محترم می‌گذرد.

معاونت عمران و محیط‌زیست سازمان برپایه چه دیدگاه و نگرشی نسبت به ایجاد و توسعه شهرک‌ها و نواحی صنعتی در سطح کشور اقدام می‌کند؟

نگرش حاکم بر ایجاد و توسعه شهرک‌ها و نواحی صنعتی، نگرش سیستمی است. به این معنا که تمامی عوامل مهم و تاثیرگذار همچون مسایل اجتماعی، اقتصادی، کالبدی، جغرافیایی، زیست‌محیطی، سیاسی و... در عرصه شهرستان که محدوده مطالعاتی را تشکیل می‌دهد، بررسی می‌شود و در گام بعدی تعاملات بین آنها که فضای شهرستان را ترسیم می‌‌کند شناسایی می‌شود و به دنبال آن، پیش‌بینی‌های لازم صورت می‌گیرد. ماحصل این مطالعات، ضرورت ایجاد یا عدم ضرورت ایجاد شهرک یا ناحیه صنعتی را به اثبات می‌رساند.در صورتی که ضرورت ایجاد یک شهرک یا ناحیه صنعتی به اثبات برسد وارد مرحله بعدی مطالعات می‌شویم و آن عبارت است از مطالعات مکان‌یابی. از آنجایی که صنعت به عنوان یک پدیده اقتصادی، مکانی را برای استقرار طلب می‌کند که حداکثر سود و حداقل هزینه تولید را به بار آورد بنابراین قانونمندی‌های خاصی پیرامون مکان‌یابی صنعتی ظهور می‌کند که در نهایت آن را به سمت مجتمع‌های زیستی و به ویژه شهرها سوق می‌دهد. پیش‌نیازهای فعالیت صنعتی، نظیر شبکه حمل‌ونقل، ارزی، آب، خدمات مالی و بانکی، بازار نیروی کار، بازار فروش و نظایر آنکه معمولا در مجتمع‌های زیستی به منظور تامین نیازهای جمعیت ساکن وجود دارد، صنعت را به سمت خود جذب می‌کند.از طرف دیگر، استقرار واحدهای صنعتی در محدوده کارکردی و حوزه عملکردی تاسیسات و تجهیزات شهری نباید به قیمت ایجاد و بروز مشکلات عدیده برای زندگی شهری خودنمایی کند.حاصل این نگرش و این طرز تفکر در مکان‌یابی، مبتنی بر اصول توسعه پایدار بوده که هم‌اکنون در کل کشورهای جهان، اصلی پذیرفته شده است.

اصول کلی حاکم بر طراحی شهرک‌ها و نواحی صنعتی چیست؟

در طراحی شهرک صنعتی، آشنایی با ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی منطقه اجرای طرح ضروری است. بنابراین به منظور کسب اطلاعات فوق، مراحل مطالعاتی و طراحی فاز یک شهرک صنعتی به شرح ذیل است.

الف) شناخت عوامل تاثیرگذار بر شهرک: به منظور شناخت کامل عواملی که در طراحی شهرک صنعتی تاثیرگذار است باید در این مرحله، مطالعه و بررسی کامل انجام پذیرد. این بررسی‌ها عبارتند از:

۱ - بررسی و برآورد هزینه‌های انتقال تاسیسات زیربنایی۲- بررسی‌های زمین‌شناسی۳- بررسی هیدرولوژی منطقه۴- مطالعات ارزیابی زیست‌محیطی۵- بررسی وضعیت تاسیسات زیربنایی در منطقه مورد مطالعه۶- مطالعات هواشناسی و بررسی‌های اقلیمی۷- کسب اطلاع از طرح‌های آینده مربوط به گسترش شبکه‌های برق، آب، راه، راه‌آهن، گاز، مخابرات و...

ب) مطالعه و شناخت جهت‌گیری صنعتی در منطقه: در جهت تعیین وضعیت استقرار صنایع در شهرک صنعتی، مطالعاتی تحت عنوان «برنامه‌ریزی صنعتی» انجام می‌‌گیرد که براساس این مطالعات، وضعیت فیزیکی و اقتصادی صنایع در منطقه از نظر آمار مورد توجه قرار گرفته و براساس یافته‌های آماری یادشده و عوامل تاثیرگذار دیگر، این مطالعات جمع‌بندی و سهم و متراژ هریک از صنایع مختلف در طرح پیش‌بینی می‌شود. اهم این مطالعات به قرار ذیل است:

۱ - مطالعه وضعیت موجود صنایع در منطقه۲- مطالعه سیاست‌های توسعه صنعتی در منطقه

پ) مطالعه و بررسی برنامه‌ریزی صنعتی در شهرک جهت تعیین و ترکیب انواع صنایعی که در شهرک صنعتی استقرار خواهند یافت.

ت) شناخت پتانسیل‌های منطقه احداث شهرک:

۱ - خصوصیات جغرافیایی۲- خصوصیات جمعیت۳- پتانسیل اقتصادی

ث) شناخت خصوصیات زمین:

۱ - موقعیت استقرار شهرک در منطقه۲- بررسی عوارض اطراف زمین و منطقه۳- بررسی عوارض طبیعی و مصنوعی موجود در زمین۴- ابعاد و مشخصات فیزیکی زمین۵- شناخت امکانات و جهات توسعه شهرک

ج) شناخت ضوابط طراحی شهرک:

۱ - ضوابط طراحی شبکه معابر: براساس مصوبه مورخ ۷/۹/۱۳۷۳ شورای عالی شهرسازی و معماری، تمامی تهیه‌کنندگان طرح‌های جامع، تفصیلی، آماده‌سازی و طرح‌های انواع شهرک‌ها، مانند مسکونی، صنعتی و تفریحی مکلفند در تهیه طرح‌های مزبور و تغییرات آنها، موارد مربوط در آیین‌نامه طراحی راه‌های شهری را رعایت کنند. بنابراین با توجه به مصوبه فوق، رعایت ضوابط آیین‌نامه یادشده جهت طراحی شبکه معابر شهرک‌های صنعتی الزامی و طراح باید با در نظر گرفتن شرایط خاص حاکم بر شهرک‌های صنعتی نسبت به طراحی شبکه معابر اقدام کند.

۲ - ضوابط توزیع زمین۳ - ضوابط تعیین کاربری زمین۴ - ضوابط تفکیک زمین ۵ - ضوابط استقرار و همجواری صنایع۶ - مطالعات طراحی و سیویل۷ - تعیین سلسله مراتب شبکه معابر۸ - عوامل موثر در طراحی شبکه معابر۹ - نوع وسیله نقلیه ۱۰ - سرعت و ایمنی طرح۱۱ - حجم ترافیک

قیمت‌‌گذاری شهرک‌ها و نواحی صنعتی چگونه صورت می‌پذیرد و چه ملاحظاتی در آن دخیل است؟

۱ - قیمت‌گذاری شهرک‌ها و نواحی صنعتی- چه در روست‌ها باشد یا در جاهای دیگر- با توجه به دستورالعمل قیمت‌گذاری صورت می‌پذیرد.۲- قیمت‌گذاری نواحی صنعتی که از وزارت جهادکشاورزی منتقل شده‌اند با توجه به مصوبه هیات مدیره سازمان پس از مشخص شدن قیمت توسط کارشناس رسمی دادگستری صورت می‌گیرد.

۳ - نواحی صنعتی که شرکت شهرک‌های صنعتی پس از مصوبه و مراحل قانونی ثبت می‌کند، مطابق شهرک‌های صنعتی قیمت‌گذاری می‌شوند.

برنامه معاونت عمران و محیط‌زیست به منظور تکمیل و توسعه زیرساخت‌ها چیست؟

از مهم‌ترین اهداف این معاونت، ایجاد بستر مناسب به منظور استقرار واحدهای صنعتی در شهرک‌ها و نواحی صنعتی است. این مهم در محور دوم از ۱۰ محور ابلاغی مقام عالی وزارت نیز مورد توجه قرار گرفته است. جهت نیل به این هدف، ابزارهایی مورد نیاز است. در این راستا، بسته نرم‌افزاری برنامه عملیاتی تهیه و به استان‌ها ابلاغ شد و شرکت‌های استانی موظف به تکمیل جداول برنامه عملیاتی و ارسال آن به معاونت شدند که هم‌اکنون در مرحله جمع‌آوری آنها از شرکت‌های استانی هستیم. تهیه برنامه عملیاتی باید برپایه دستورالعمل مربوطه صورت پذیرد. از مهم‌ترین نکات مندرج در این دستورالعمل، موظف کردن استان به تکمیل هرچه سریع‌تر کلیه پروژه‌های عمرانی در فاز عملیاتی است.از سوی دیگر این دستورالعمل به منظور جلوگیری از هدررفت منابع، شرکت‌های استانی را از در نظر گرفتن مساحت‌های غیرمنطقی برای فازهای عملیاتی برحذر داشته است. همچنین از نکات بارز این دستورالعمل، تدوین عملکرد پروژه‌های عمرانی و برنامه‌های آتی تکمیل و توسعه زیرساخت‌های شهرک‌ها و نواحی صنعتی براساس ریزپروژه‌های پیوست دستورالعمل است.پس از جمع‌آوری برنامه‌های عملیاتی شرکت‌های استانی بررسی آنها در دستور کار معاونت قرار می‌گیرد. در صورتی که برنامه‌ها به تایید مدیریت تخصصی مربوطه برسد، بودجه شهرک‌سازی شرکت‌های استانی به مجمع مشخص شده ارایه می‌گردد. پس از تصویب بودجه در مجمع در صورتی که در بودجه مصوب تغییراتی صورت پذیرد برنامه عملیاتی متناسب با آن اصلاح شده و در نهایت برنامه عملیاتی مصوب به شرکت‌های استانی ابلاغ می‌شود.پس از ابلاغ برنامه عملیاتی، نظارت بر آن در بازه‌های زمانی معین توسط معاونت پیگیری می‌شود به گونه‌ای که در انتهای سال میزان تحقق برنامه عملیاتی به تفکیک هر شهرک یا ناحیه صنعتی قابل پیگیری خواهد بود.