کاشی‌کاری ، هنر مقدس

بخش اول

صنعت کاشی‌سازی و کاشی‌کاری که بیش از همه در تزیین معماری سرزمین ایران و به طور ویژه بناهای مذهبی به کار گرفته شده، همانند سفالگری دارای ویژگی‌‌های خاصی است. این هنر و صنعت از گذشته بسیار دور در نتیجه مهارت، ذوق و سلیقه کاشی‌ساز در مقام شیئی ترکیبی متجلی گردیده، بدین ترتیب که هنرمند کاشیکار یا موزاییک ساز با کاربرد و ترکیب رنگ‌‌های گوناگون یا در کنار هم قرار دادن قطعات ریزی از سنگ‌‌های رنگین و بر طبق نقشه ای از قبل طرح گردیده، به اشکالی متفاوت و موزون از تزیینات بنا دست یافته است. طرح‌‌های ساده هندسی، خط منحنی، نیم دایره، مثلث، و خطوط متوازی که خط عمودی دیگری روی آنها رسم شده از تصاویری هستند که بر یافته‌‌های دوره‌‌های قدیمی‌تر جای دارند، که به مرور نقش‌‌های متنوع هندسی، گل و برگ، گیاه و حیوانات که با الهام و تاثیر‌پذیری از طبیعت شکل گرفته‌اند پدیدار می‌‌گردند و در همه حال مهارت هنرمند و صنعت کار در نقش دادن به طرح‌ها و هماهنگ ساختن آنها، بارزترین موضوع مورد توجه است.

این نکته را باید یادآور شد که مراد کاشی‌گر و کاشی‌ساز از خلق چنین آثار هنری هرگز رفع احتیاجات عمومی‌ ‌و روزمره نبوده، بلکه شناخت هنرمند از زیبایی و ارضای تمایلات عالی انسانی و مذهبی، مایه اصلی کارش بوده است. مخصوصاً اگر به یاد آوریم که هنرهای کاربردی بیشتر جنبه‌ کاربرد مادی دارد. حال آن که خلق آثار هنری نمایانگر روح تلطیف یافته انسان می‌‌باشد، همچنان که «پوپ» پس از دیدن کاشی‌کاری مسجد شیخ لطف ا... در «بررسی هنر ایران» می‌‌نویسد،«خلق چنین آثار هنری جز از راه ایمان به خدا و مذهب نمی‌‌تواند به وجود آید». هنر موزاییک‌سازی و کاشی‌کاری معرق، ترکیبی از خصایص تجریدی و انفرادی اشیا و رنگ‌هاست که بیننده را به تحسین ذوق و سلیقه و اعتبار کار هنرمند در تلفیق و ترکیب پدیده‌‌های مختلف وادار می‌‌سازد. تزیینات کاشی روی ستون‌‌های معبدالعبید در بین النهرین باقی مانده از سال‌‌های نیمه‌ دوم هزاره‌ دوم قبل از میلاد نشانگر اولین کار برد هنرکاشی‌کاری در معماری است. این شیوه تزیینی که با ترکیب سنگ‌‌هایی الوان و قرار دادن آنها در کنار یکدیگر و با نظم و ترتیبی خاص هم چنین با استفاده از اشیای رنگین مانند صدف، استخوان و ... ترتیب یافته، بیشتر شبیه به شیوه‌ موزاییک‌سازی است تا کاشی‌کاری، که به هر حال اولین تلفیق اشیای الوان تزیینی است که با نقوش مختلف هندسی زینت بخش نمای بنا شده و پایه‌ای جهت تداوم هنر کاشی‌کاری به خصوص نوع معرق آن در آینده گردیده است. هم چنین اولین تزیینات آجرهای لعابدار و منقوش نیز بر دیواره‌‌های کاخ‌‌های آشور و بابل به کار گرفته شده است.

در ایران مراوده فرهنگی، اجتماعی، نظامی، داد و ستدهای اقتصادی و رابطه صنعتی، گذشته از ممالک همجوار، با ممالک دور دست نیزسابقه تاریخی داشته است. این روابط تاثیر متقابل فرهنگی را در بسیاری از شئون صنعتی و هنری به ویژه هنر کاشی‌کاری و کاشی‌سازی و موزاییک به همراه داشته که اولین آثار و مظاهر این هنر در اواخر هزاره‌ دوم قبل از میلاد جلوه‌گر می‌‌شود.