بازار تا تکنولوژی، همه چیز علیه کتاب

کارشناسان چاپ و پخش کتاب، درحاشیه نمایشگاه کتاب

مشکلات توزیع کتاب در ایران را بررسی کردند

[ مریم جباری ]

در میان چهار میزگردی که در نمایشگاه امسال کتاب تهران برگزار شد، میزگرد "توزیع کتاب در ایران؛ مشکلات و پیشنهادات" اعتبار افزون‌تری داشت، چرا که در آن از تمامی طیف‌هایی که به نوعی در دوره‌ای با توزیع کتاب در ایران سر و کار داشتند، در این میزگرد حضور یافته بودند. ابراهیم کریمی،مدیر پخش گزیده و از چهره‌های شناخته شده عرصه پخش کتاب که درک و دریافتی واقعی از اوضاع پخش کتاب داشته و دارد. علیرضا زرگر، مدیرعامل سابق پخش پکا، که تجربه‌ای شکست خورده در عرصه پخش و توزیع کتاب به یاد گار گذاشت، "هومان حسن‌پور" نایب‌رییس شرکت تعاونی توزیع‌کنندگان کتاب و "یحیی دهقانی" از فعالان عرصه نشر. متن زیر گزارشی است از این میزگرد و البته با توضیحاتی که در میانه‌های هر سخن از سوی گزارشگر اضافه شده است.

پخش مشکل ندارد، تقاضای کتاب کم است

ابراهیم کریمی که پخش گزیده زیر نظر وی، از جمله موسسات توزیع معتبر و صاحب‌نام در ایران به شمار می‌رود، ‌در ابتدای نشست و در پاسخ به پرسش مجری برنامه که بخش خصوصی با این همه آزمون و خطایی که داشته آیا می‌تواند راه‌کاری برای معضل پخش کتاب پیدا کند، آب پاکی را روی دست همه ریخت و گفت: فکر می‌کنم آنقدر هم که بعضی گمان می‌کنند، مشکل پخش کتاب نداریم. مشکل ما، مشکل تقاضای کتاب است. اگر به دور افتاده‌ترین روستاهای کشور هم سری بزنید، می‌بینید در هر بقالی سه کالا، حتما وجود دارد؛ سیگار، پفک و نوشابه. به خاطر اینکه برای آنها تقاضا وجود دارد. این موزع با سابقه عرصه پخش کتاب در ادامه به تعریف خاطره‌ای از زنده یاد طهوری، مدیر انتشارات طهوری پرداخت و گفت: "مرحوم "طهوری" می‌گفت: من صبح که در فروشگاه را باز می‌کنم بیشتر از مشتری، ویزیتورهای عرضه کتاب را می‌بینم. الان موسسات بسیاری هستند که کارشان توزیع کتاب به اقصی نقاط ایران است. حتی در دور افتاده‌ترین روستا‌ها هم، اگر تقاضایی باشد، کتاب به وسیله پست به درب منزل شان می‌رسد. ما کتاب‌هایی داریم که در همین شبکه بیش از بیست یا سی بار توزیع و منتشر شده‌اند. اگر کتاب‌هایی روی دست ناشران می‌ماند، مشکل توزیع نیست. آیا اصلا بررسی شده که برای آن کتاب‌ها در همین تیراژ منتشر شده‌اند، تقاضا وجود دارد یا خیر؟

کریمی آنگاه به یکی از دلایل اصلی نبود تقاضا دربازار کتاب پرداخت که همانا بازاریابی برای یک کالا است. وی گفت: با این همه سابقه‌ای که در عرصه نشر و پخش کتاب دارم، تاکنون ندیده‌ام که قبل از نشر، برای کتابی بازاریابی توزیع صورت بگیرد و ناشری به دنبال این باشد که ابتدا میزان اقبال به یک کتاب را بسنجد و سپس بر اساس آن دست به تولید کتاب بزند. این موضوع برای بسیاری از ناشران جدی نیست. تا زمانی هم که بنشینیم و طرح مشکل کنیم و هیچ پیشنهادی ارائه ندهیم، این مشکل حل نمی‌شود. مدیر پخش گزیده، اما در ادامه سخنانش با یک پرسش جدی روبه‌رو شد، پرسشی که بسیاری از اصحاب فرهنگ با آن روبه‌رو هستند و آن اینکه آیا کتاب کالایی فرهنگی است یا اقتصادی؟ کریمی اما با تیزهوشی خاصی به این پرسش پاسخ داد و گفت: کتاب کالایی فرهنگی است که برای تولیدش سرمایه‌گذاری می‌شود و سرمایه‌گذار هم انتظای دارد از این سرمایه‌گذاری سودی به دست بیاورد. وی اما توضیح داد که "در بخش توزیع کار کاملا اقتصادی است. کارتون کتاب‌ها به باربر داده می‌شود و او با توجه به وزن کارتون، هزینه آن را دریافت می‌کند. هیچ فرقی هم نمی‌کند که کالای داخل جعبه فرهنگی باشد یا اقتصادی. اگر غیر از این به موضوع نگاه کنیم، دچار تعارف شده‌ایم و به بن بست می‌رسیم."

کتاب،کالایی بی‌تبلیغ

هومان حسن پورنایب رییس اتحادیه توزیع‌کنندگان یکی از مهم‌ترین معضلات نشر و پخش کتاب در ایران را بی‌توجهی به تبلیغات برای جلب مشتری دانست و گفت: هر کالای تجاری‌ارزش افزوده‌ای دارد که از آن استفاده می‌شود. اگر ما بخواهیم این وجه را از کتاب بگیریم، ضرورت تولید آن را درنظر نگرفته‌ایم. من نمی‌گویم در بخش توزیع از کتاب حمایت نشده است؛ اما در هر حال کتاب تولید و منتشر شده باید به دست مصرف‌کننده برسد و فروش برود و این کار انجام نمی‌شود، مگر اینکه ضرورت کتابخوانی در مردم احساس شود. کمتر دیده شده که بدون تبلیغ برای فروش، کالایی را در سطح کلان تولید کنند. اما در مورد کتاب چنین اتفاقی نمی‌افتد؛ یعنی هیچ تبلیغی صورت نمی‌گیرد قطعا در پروسه توزیع اگر ما بخواهیم نگرش فرهنگی داشته باشیم، اشتباه است؛ اما در انتهای این حرکت اگر کالایی را عرضه کنیم، اما برای آن تبلیغی نکنیم، طبیعتا با شکست مواجه می‌شویم. وی افزود: برخی از ناشران معتقدند که به لحاظ اقتصادی برای آنها به صرفه نیست که تبلیغ کنند. ازسوی دیگر فکر نکنید که کتابفروشی‌های ما از حداکثر فروششان استفاده می‌کنند. ما کتابفروشی‌هایی را در حال تعطیل شدن می‌بینیم حال آنکه توزیع هیچ کالایی بدون تبلیغ مناسب، نتیجه مطلوبی نخواهد داشت. گاهی در مطبوعات، ستون‌هایی به معرفی کتاب اختصاص می‌یابد، اما آن هم برای همه طیف‌های مردم نیست. حسن پوردر ادامه بر نکته خاصی انگشت گذاشت که تاکنون کمتر کسی به آن توجه کرده بود و آن اینکه روش‌های چاپ و توزیع کتاب باید با روش‌های کتابخوانی در کشور ما هماهنگ باشد. تولید کتاب ما هنگامی قابل‌توجه است که خواننده هم با خرید، آن را تایید کند. وقتی مصرف‌کننده نباشد، این تولید تایید نشده است. و طبیعی است که بازار تقاضایی برای فروش پیدا نکند.

بازار مطلوب کتاب‌های کمک آموزشی

در ادامه "یحیی دهقانی" که عمدتا در زمینه توزیع کتاب‌های کمک آموزشی فعالیت می‌کند به نبود یک سیستم منسجم وعلمی در سامانه توزیع کتاب ایران اشاره کرد و گفت:متاسفانه در کشور ما یک سیستم منسجم و علمی توزیع وجود ندارد. اغلب ناشران، خودشان بخشی هم به نام توزیع کتاب دارند و بسته به توان مالی شان در حوزه‌های کتابفروشی وتوزیع هم کار می‌کنند. البته این شغل امنیت ندارد و به همین دلیل، بسیاری از افرادی که در حوزه توزیع کتاب بودند پس از مدتی کنار رفتند و افراد دیگری به میدان آمدند.

دهقانی افزود: اگر بارانی ببارد و آب به انبار کتاب‌ها بیافتد و پنج درصد کتاب‌ها را آب بگیرد، توزیع‌کننده، بسیار متضرر می‌شود و امکان دارد تا مرز ورشکستگی هم پیش برود؛ اما هیچ کاری بازهم در این باره صورت نمی‌گیرد. البته کتاب‌های آموزشی، متقاضیان خاص خودش را دارد و خوب فروش می‌رود و به نسبت کتاب‌های عمومی، می‌شود گفت که بازار تضمین شده‌ای دارد. وی البته اشاره‌ای به این نکته نکرد که یکی از دلایل تقاضای فراوان برای کتاب‌های کمک آموزشی نیازی است که در بازار به این نوع کتاب‌ها وجود دارد، نیازی برخاسته از سامانه آموزشی کشور که افراد و خریداران را به سمت خرید و بهره‌گیری از کتاب‌های کمک آموزشی سوق می‌دهد.

انبار همه ناشران انبار ما است

علیرضازرگر، مدیرعامل سابق موسسه پکا (پخش کتاب ایران) دیگر فرد حاضر در این میزگرد بود. موسسه پکا خود تجربه شکست خورده بزرگی در عرصه پخش کتاب در ایران به شمار می‌رود و آسیب شناسی آن و اینکه چرا موسسه‌ای که با آن همه علم وکتل به میدان آمد و مدعی نسخه پیچی تازه برای پخش کتاب در ایران بود، در نهایت به یک فروشگاه در مرکز شهر و برگزاری مسابقه انتخاب کتاب در چند رشته فرو کاسته شد، از جمله ضروریات نقد تحولات نشر به شمار می‌رود که در این نشست اندکی به آن پرداخته شد. در هرحال آقای زرگر سخن خود را با این جملات شروع کرد که "مطمئنم در این نشست نمی‌توانیم معضل توزیع کتاب را در کشور حل کنیم." وسپس ادامه داد، چون در مقوله تبلیغات، بحث کتاب‌هاب آموزشی و کمک آموزشی با دیگر انوع کتاب تفاوت ماهوی وجود دارد. مدیرعامل سابق پکا در ادامه به توزیع و فروش اینترنتی کتاب اشاره کرد و سایت آمازون را مثال آورد و گفت: وقتی دو جوان در بالاخانه‌شان می‌نشینند و سایت آمازون را طراحی می‌کنند و می‌گویند؛ "انبار همه ناشران، انبار ما است" و می‌توانند در کمتر از یک دهه به بزرگ‌ترین توزیع‌کنندگان اینترنتی کتاب در جهان تبدیل شوند، علاوه‌بر خلاقیت شخصی‌شان همه عوامل دست به دست هم داده‌اند تا در کشوری مثل آمریکا و ... چنین میسر شود. زرگر که به‌رغم کنار گذاشته شدن از مدیرعاملی پکا دبیری جایزه ادبی و محیط زیست مهرگان این موسسه را همچنان بر عهده دارد با اشاره به گدشته نشر ایران، گفت: نزدیک به ۴۰، ۵۰ سال پیش، کتاب‌های ما به شیوه چاپ سنگی منتشر می‌شد و یکی دو سالی طول می‌کشید تا کتابی در شمارگان هزار یا هزار و پانصد نسخه آماده شود. این اتفاق در زمان خودش خوشایند بود. امروز، اما جمعیت ما سه برابر شده است و میانگین سنی آن هم جوان است. این جمعیت جوان، پتانسیل کتاب خوان شدن را دارند. به نسبت سال‌های سی و چهل، کتابفروشی‌های ما افزایش یافته‌اند و در حوزه نشر هم با یک اتفاق عجیب‌تر مواجهیم؛ مابیش از شش هزار ناشر داریم (توضیح گزارشگر: برابر تازه‌ترین آماری که وزیر ارشاد ارائه داده است تعداد ناشران ایران نزدیک به ۸۲۰۰ موسسه نشر است). یعنی صد برابر ناشران گذشته. اما تیراژ کتاب و شمار خوانندگان ما در حوزه کتاب‌های عمومی از همان ۱۵۰۰ نسخه تجاوز نکرده است. باید در جست‌وجوی عللی باشیم که کار را در همان وضعیت نگاه داشته است و تبلیغات، لازمه این کار است. وی سپس گریزی به کتاب‌های کمک آموزشی زد و گفت: در حوزه کتاب‌های آموزشی و کمک آموزشی این مشکل وجود ندارد. شاید به خاطر اینکه در این بخش، نشر از مشکلات بخش عمومی رنج نمی‌برد و در بخش تبلیغات، مساله عمده، توان مالی است.

قیمت هر کتاب در اروپا ۵/۵‌برابر قیمت تولید ودر ایران یک‌ونیم برابر

بخش بعدی سخنان زرگر؛ اما قابل‌اعتنا بود، چرا که وی بر نکته‌ای انگشت نهاده بود که گروهی اندک از ناشران معتقدند این نقطه می‌تواند اسباب جهش در عرصه نشر ایران را سبب شود. نکته ایکه محوریت اصلی آن بر مدار قیمت‌گذاری نامناسب کتاب می‌گردد. وی در توجیه دلایل خود بر قیمت‌گذاری نامناسب کتاب در ایران به ارائه آماری مقایسه‌ای از دیگر کشور‌ها پرداخت و گفت: در کشور ما قیمت‌گذاری کتاب، بسیار نازل است و در نهایت یک برابر یا یک برابر و نیم قیمت تولید است، در حالی که در کشور‌های اروپایی قیمت هر کتاب، ۵/۵ یا ۵/۶ برابر قیمت تولید آن است. در کانادا؛ ۱۲ برابر و در آمریکا ۱۰ برابر است. در این شیوه ناشر توان مالی می‌یابد تا امکانی را با موزع و کتاب فروش تقسیم کند. در ادامه مدیر سابق پکا به همان بخشی پرداخت که کمتر درباره آن سخن گفته شد. موسسه پکا و تجربه‌هایی که وی در آن به دست آورده بود؛ اگرچه سخنانش بسیار کوتاه و در حد اشاره بود. وی گفت: پکا به عنوان بزرگ‌ترین تشکل در نشر خصوصی ایران، مانند همه موسسات کاری در دنیا دچار نوساناتی شد. اما توزیع ما از این رنج می‌برد که هرگز یک گروه اقتصادی مناسب در این زمینه سرمایه‌گذاری نکردند. همانگونه که کتاب‌فروشان ما از سرمایه در گردشی که توزیع‌کنندگان در اختیار آنها قرار می‌دهند، استفاده می‌کنند. در ادامه این نشست "حسن‌پور" در ارتباط با تجربه فروشگاه‌های شهر کتاب در مکانیابی و مکان‌سنجی گفت: هرگونه گسترش ویترین در این زمینه مفید خواهد بود. من فکر می‌کنم باید در این زمینه تبلیغاتی انجام شود و به این تبلیغات، یارانه هم تعلق گیرد.

مخابرات ضعیف امکان توزیع اینترنتی را ستانده است

وی درخصوص توزیع اینترنتی کتاب در ایران گفت: خطوط اینترنتی ما، چنین اجازه‌ای به ما نمی‌دهد. برای خرید اینترنتی به خطوط پر سرعت نیاز است و تا هنگامی که ما به پایه‌های قوی مخابراتی مجهز نشویم، این کار میسر نیست. کریمی در باره همکاری پست با توزیع کتاب گفت: پست خدمات خوبی به صنعت نشر کشور کرده است. اگر در دور افتاده‌ترین روستاهای کشور، تقاضایی برای کتاب باشد، از طریق پست، کتاب به دست آنها می‌رسد. البته چون بسته‌های کتاب، سنگین است، این بسته‌ها توسط باربرهای خصوصی به دست کتابفروش‌ها می‌رسد. اما من همچنان معتقدم که ما مشکل خواننده داریم. اگر تقاضا بالا باشد، موسسات توزیع خصوصی می‌توانند در چند شیفت کار کنند. اگر قرار است حمایتی از صنعت نشر صورت بگیرد باید در این زمینه فرهنگ سازی شود و احساس نیاز به مطالعه را در مردم زیاد کنیم و مطمئن باشیم که مردم، وجه کالایی که نسبت به آن احساس نیاز کنند را به راحتی می‌پردازند. در ادامه دهقانی گفت: قیمت کتاب در این مملکت، خیلی پایین است و متاسفانه پایین بودن فرهنگ کتابخوانی، چنین القا کرده که کتاب گران است. در حالی که قیمت کتاب در ایران، قابل مقایسه با اکثر کشور‌های دنیا نیست. از سوی دیگر هیچ سرمایه‌داری برای تولید کتاب سرمایه‌گذاری نمی‌کند. البته همه این مشکلات شناخته شده هستند و باید برای رفع آنها کوشید. زرگر در ادامه گفت: ریشه این مشکل در آموزش و پرورش بسته ما است که پرسشگر نیست. آموزش و پرورش فعال و پویا، دانش آموز را به پرسشگری تشویق می‌کند. متاسفانه مجموعه‌ای از نهاد‌ها در این زمینه کم کاری کرده‌اند. عادت به مطالعه باید از سنین کودکی ایجاد شود. وی درباره عرضه مستقیم و بلاواسطه کتاب به مخاطبان و برگزاری نمایشگاه‌هایی که این مسیر را طی می‌کنند، افزود: من از زاویه دیگری با تشکیل نمایشگاه کتاب موافقم که نقش نمایشگاهی داشته باشد و عرصه‌ای برای گفت‌و‌گو و دادوستد و عقد قراردادهای جدید باشد. وی خاطرنشان کرد: مشکل توزیع کتاب را موزعان به تنهایی نمی‌توانند حل کنند. چون این عرصه، عرصه اقتصادی نیست و امکان مدیریت خلاق و نو آوری در آن وجود ندارد.

در ادامه "کریمی" در پاسخی مبنی‌بر سوال وجود مافیا در نشر ایران گفت: کل بازار توزیع کتاب ایران چیست که اصلا واژه‌هایی نظیر باند و مافیا در آن بگنجد؟! مگر توزیع‌کنندگان کتاب، به جز سودشان به چیز دیگری هم فکر می‌کنند؟ وی سپس به این موضع اشاره کرد که سیستم توزیع کتاب در ایران به دلیل آنکه وابسته به کمک هیچ ارگان و نهادی به ویژه سوبسیدهای وزارت ارشاد نیست، مستقل‌ترین نهاد نشر است که توانسته بر مشکلات خود فایق آمده و به حیات حرفه‌ای خود ادامه دهد. سپس "حسن‌پور" درباره طرح مشاوره پیش از تولید، گفت: بیشتر دوستانی که از وضعیت توزیع کتاب ناراضی هستند، یا تازه کارند یا کالایی که تولید می‌کنند، مصرف‌کننده ندارد یا بیشتر از شمار مخاطبینش، تولید می‌شود. به همین دلیل ما طرح مشاوره پیش از تولید را دادیم تا از ورشکستگی برخی ناشران و موزعان جلوگیری شود. متاسفانه از این طرح استقبال نشد. البته تعداد ناشران ورشکسته سیر صعودی داشته و حجم تولیدات کتاب در دو سال اخیر کاهش یافته است. آمار من، دولتی و سازمانی نیست. آماری است که ما در طی سال و در بازار کتاب آن را احساس می‌کنیم. میزگرد بررسی مشکلات توزیع کتاب در ایران در حالی به پایان رسید که هیچ مسوول دولتی در این میزگرد حضور نداشت تا از دخالت دولت در عرصه کتاب و خرید ۲۵‌میلیارد تومانی کتاب در سال گذشته بگوید که خود می‌تواند بازار تقاضا را به سمت کتاب‌هایی سوق دهد که نوعی رقابت کاذب ایجاد کند برای استفاده از این امکانات.