توانمندسازی زنان؛ ارتقابخش آموزش کودکان فقیر

عکس‌: آکو سالمی

حبیبه فتحی*

تغذیه رایگان در مدارس، محرومیت از تحصیل کودکان فقیر را به نصف رسانده است

اشاره: اجرای برنامه ارائه یک وعده غذایی در مدارس مناطق فقیرنشین، استراتژی سازمان ملل برای تشویق به تحصیل کودکان خانواده‌های فقیر است؛ برنامه‌ای که یک دهه از اجرای آن در مناطق در حال توسعه جهان می‌گذرد، و موفقیت چشمگیر آن در کاهش نرخ محرومیت از تحصیل کودکان خانواده‌های فقیر، باعث شده است هم سازمان ملل، هم بانک جهانی و هم سازمان‌های خیریه بین‌المللی، به دنبال تعمیم و گسترش آن به سایر مناطق درحال توسعه باشند. براساس پژوهش بانک جهانی، در خلال دهه ۲۰۰۹-۱۹۹۹، اجرای این برنامه باعث شده است که در مناطق تحت پوشش، تعداد کودکان محروم از تحصیل از ۱۰۵ میلیون نفر به ۶۷ میلیون نفر کاهش یابد.

در سال‌های اخیر، با استناد به پژوهش‌های متعددی که بر تاثیر کلیدی افزایش آموزش دختران خانوارهای فقیر در فقرزدایی پایدار تاکید دارند، این برنامه بر تلاش برای ارتقای نرخ حضور دختران خانوارهای فقیر در مدارس متمرکز شده است.

بدون تردید اجرای چنین برنامه‌ای در کشور توسط نهادهایی مانند وزارت آموزش و پرورش و هم برای نهادهایی مانند کمیته امداد و بهزیستی می‌تواند به کاهش نرخ محرومیت از تحصیل کودکان به ویژه دختران در مناطق محروم بینجامد.

آموزش یک حق است، مانند حق دسترسی به غذایی مناسب و حق داشتن یک سقف بالای سر هر فرد. ماده ۲۶ اعلامیه جهانی حقوق بشر اعلام می‌دارد «هر فردی حق آموزش دارد». آموزش و پرورش نه تنها حق ، بلکه گذرنامه ورود به توسعه انسانی است. آموزش قوی ترین ابزار برای کاهش فقر و بهبود سلامت و برابری جنسیتی است. با آموزش فرصت های افراد گسترش پیدا می‌کند، آموزش موجب ترویج صلح، دموکراسی،افزایش بهره‌وری نیروی کار، انباشت سرمایه‌انسانی، بهبود سلامت جامعه و رشد اقتصادی در کشورها می‌شود. هدف نهایی از شعار «آموزش برای همه»، دستیابی به توسعه پایدار است.

به این ترتیب سازمان ملل با همکاری بانک جهانی در برنامه‌های گوناگون تغدیه در مدارس، ساخت کلاس‌های درس و آموزش بزرگسالان به‌ویژه زنان درصدد است تعداد کودکان محروم از تحصیل در کشورهای درحال توسعه فقیر را کاهش دهد که در ادامه به بررسی اجمالی دو برنامه می‌پردازیم:

برنامه اول:

غذا برای آموزش

در لوای «برنامه غذا برای آموزش» [۱]، سازمان ملل در تلاش است امر ثبت‌نام کودکان در مدارس را با کمک‌های غذایی به فقرا پیوند زند. این برنامه که در مناطق به شدت فقیرنشین اجرا می‌شود، با اجرای برنامه تغدیه کودکان در مدارس و دادن غذا برای بردن به منازل، توانسته است نقش موثری در تشویق خانواده‌های فقیر نسبت به فرستادن کودکان‌شان به مدرسه داشته باشد و به طور موثری سطح محرومیت از آموزش در کشورهای فقیر را کاهش دهد. این طرح که تا به امروز ۶۶ میلیون کودک را در مدارس تحت پوشش تغذیه قرار داده است، سالانه ۲/۳میلیارد دلار هزینه در بر دارد [۲].

براساس گفته بانک جهانی، در خلال دهه ۲۰۰۹-۱۹۹۹، اجرای این برنامه باعث شده است که در مناطق تحت پوشش، تعداد کودکان محروم از تحصیل از ۱۰۵ میلیون نفر به ۶۷ میلیون نفر کاهش یابد [۳]

ارائه یک وعده غذای رایگان مدارس، مانند یک تور حفاظتی برای خانوارهای فقیر عمل می‌کند و آنان را برای فرستادن فرزندانشان به مدارس ترغیب می‌کند. در آن بخش از مناطق فقیرنشین دنیا که تحت پوشش چنین برنامه‌ای قرار گرفته‌اند، اجرای این برنامه موجب دو برابر شدن میزان ثبت‌نام کودکان در مدارس ابتدایی شده است.

از طرف دیگر، سازمان ملل بر مبنای نتایج تحقیقات متعدد به این نتیجه رسیده که «توانمندسازی زنان»، باید در خط مقدم مبارزه با فقر و کاهش بی‌سوادی در جهان قرار‌ گیرد [۴]. توانمندسازی اقتصادی زنان از طریق آموزش دختران، مقرون به صرفه ترین راه برای شکستن دور باطل فقر و حصول به توسعه اقتصادی اجتماعی در جهان است.

تحقیقات نشان می‌دهند زنان بهره‌مند از آموزش، معمولا خانواده‌ای سالم‌تر، با کودکانی بهره‌مند از تغذیه بهتر خواهند داشت و امکان حضور بیشتر آنان در مدارس، خواهند داشت. ضمن آنکه شانس حضور در مدرسه کودکان خانوارهایی با مادران تحصیل‌کرده، به طور محسوسی بیشتر خواهد بود.

توانمند سازی زنان، می‌تواند با شیوه‌ای بسیار ساده همچون دادن غذا به دختران در مدرسه صورت گیرد. از آنجا که محرومیت از تحصیل در همه نقاط جهان برای دختران فراگیرتر از پسران است _۶۶ درصد کودکان محروم از تحصیل در جهان را دختران تشکیل می‌دهند_ ارسال نیازهای غذایی مانند یک گونی برنج و روغن خوراکی برای خانوارهایی که دختران خود را به مدارس بفرستند، در این برنامه سازمان ملل متحد در نظر گرفته شده ‌است.

برنامه دوم: توانمندسازی مادران برای محرومیت‌زدایی تحصیلی کودکان

شکاف جنسیتی در محرومیت از آموزش میان دختران و پسران در تمامی کشورهای در حال توسعه به زیان دختران بوده است. در مقطع تحصیلات ابتدایی این شکاف کمتر و در مقاطع تحصیلی بالاتر به دلیل اجبار دختران به ازدواج در سنین پایین و ترک تحصیل اجباری ناشی از مسائل اقتصادی_فرهنگی این شکاف روبه گسترش بوده است. به این ترتیب برنامه ارائه تغذیه به خانوارهای فقیری که دختران خود را به مدرسه می‌فرستند، فرصت گرانقدری برای دختران در بهره‌مندی از موهبت یادگیری و آموزش فراهم کرده است. توجه ویژه مجریان این برنامه به دختران، از آنجا نشأت می‌گیرد که دریافته‌اند چنانچه وضعیت زنان در جامعه تغییر نکند، وضعیت کودکان آنان نیز لزوما بهبود نخواهد یافت. در واقع برای داشتن کودکانی سالم‌تر، آموزش مادران را یک اصل کلیدی دیده‌اند.

پژوهش‌های آماری نشان می‌دهد برای آن بخش از دختران خانوارهای فقیر که دوره ابتدایی را به اتمام رسانده باشند، از یک طرف احتمال ازدواج در سنین بسیار پایین به طور محسوسی کاهش می‌یابد؛ و از طرف دیگر تمایل آنان به داشتن فرزندان زیاد، تنزل خواهد یافت. همچنین احتمال آلوده شدن با امراضی چون ایدز (HIV/AIDS) در این دختران کاهش پیدا خواهد کرد. این مساله به ویژه از آنجا اهمیت دارد که توجه کنیم هم‌اکنون ۷۵ درصد مبتلایان به ایدز در کشورهای در حال توسعه را، زنان زیر سن ۲۵ ساله تشکیل می‌دهند.

به علاوه دخترانی که دستکم دوره ابتدایی را به پایان رسانده باشند، در مراحل بعدی زندگی امکان یافتن فرصت‌های شغلی را خواهد داشت؛ ضمن آنکه وقتی مادری باسوادتر باشد نسبت به جنبه‌های مختلف زندگی فرزند خود حساسیت بیشتری از خود نشان می‌دهد و به دنبال مراقبت‌های پزشکی، سلامت کودک و تربیت و آموزش آنان خواهند بود. کودک‌آزاری و سوق دادن کودکان به بزهکاری هم، در مورد خانواده‌های فقیر دارای مادران باسواد، به مراتب کمتر از خانواده‌های فقیر دارای مادران بی‌سواد است.

دختران بی‌سواد بیشتر از دختران باسواد در معرض آسیب‌های جنسی قرار می‌گیرند. براساس یافته‌های مجریان برنامه سازمان ملل در زمینه ارتقای باسوادی زنان در کشورهای فقیر، به ازای هر سال آموزش بیشتر زنان در دوره ابتدایی، درآمد آنان به طور متوسط ۱۰درصد افزایش پیدا می‌کند. علاوه بر این، سازمان ملل برآورد کرده است که ۱۷۱میلیون نفر از مردم فقیر جهان، تنها با کسب مهارت‌های ساده خواندن و نوشتن، می‌توانند از «فقر مطلق» خارج شوند. همچنین در مورد کودکان دارای مادر با توانایی خواندن، شانس زنده ماندن‌شان پس از ۵ سالگی، ۵۰ درصد بیشتر خواهد بود و بالاخره پژوهش دیگری هم نشان می‌دهد شانس برخورداری منظم از واکسیناسیون کامل برای کودکان زمانی که مادرانشان بی‌سواد هستند ۱۹ درصد است، در حالی که این میزان زمانی که مادران تحصیلات ابتدایی را به پایان برده‌اند، به ۶۸درصد افزایش پیدا می‌کند.

همچنین برطبق یک پژوهش آماری، مشاهده شده است که به ازای هر سال طی آموزش رسمی توسط مادر، رغبت فرزندان او به مدرسه رفتن و استمرار آن یک و نیم برابر بیشتر شده است و این در حالی است که نقش و نفوذ مادر روی مدرسه رفتن ، ادامه تحصیل و تحرک اجتماعی فرزندان به مراتب بیش از پدر است [۵]. اخیرا نیز، «صندوق جمعیت سازمان ملل متحد» (UNFPA) با هدف بهبود کیفیت برنامه‌های توسعه اجتماعی و بهبود بهره‌وری، برنامه‌ای را برای آموزش بزرگسالانی را که در کودکی از هرگونه آموزش محروم بوده‌اند، به مرحله اجرا گذاشته است [۶]. این برنامه در سطح وسیعی در کشورهایی مانند هند، جنوب شرق آسیا و آفریقا با مشارکت سازمان‌های غیردولتی در حال اجرا است. سازمان ملل امیدوار است تا سال ۲۰۱۵ به هدف تکمیل یک دوره کامل آموزش ابتدایی برای دختران و پسران در گستره جهان نائل آید، هر چند که این برنامه هنوز در ابتدای راه است و روند پیشرفت آن تا حصول به هدف مذکور، هنوز فاصله بسیار دارد.

* پژوهشگر موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی

ارجاعات:

[۱]: Food for education (FFE) programs

[۲]: اطلاعات بیشتر پیرامون این برنامه را، می‌توانید در سایت زیر مشاهده کنید:

https://www.wfp.org/school-meals

[۳]: به گزارش آماری زیر مراجعه کنید:

https://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTEDUCATION

Education: Overview (۲۰۱۲-۰۴-۰۶)

[۴]:

The World Bank Girls' Education in the ۲۱st Century Gender Equality, Empowerment, and Economic Growth ۲۰۰۸

[۵]:

Marjorie Cortez Moms` educational attainment key to generational poverty. ۲۳ Sep ۲۰۱۱

[۶]:

Adolescence Education Program (AEP)