بررسی تجربه اصلاحات در چین و روسیه (قسمت اول – ادامه در خبر بعدی)

حسین صبوری

در یکی از شب‌های تاریک نوامبر ۱۹۷۸، هیجده دهقان چینی روستای ژیائوجانگ در استان آنهویی مخفیانه اقدام به تقسیم زمین‌هایی کردند که می‌بایست توسط هر یک از خانواده‌ها به صورت اشتراکی کشت می‌شدند. چنین تقسیمی غیر‌قانونی و بسیار خطرناک بود، اما دهقانان چینی احساس می‌کردند که این خطر ارزشش را دارد. این دهقانان درست یک ماه قبل از اینکه برنامه «رفرم» توسط کنگره حزب چین اعلام شود، چنین اقدامی را انجام دادند. بدین‌سان، بدون هرگونه هیاهویی، هنگامی که تقسیم خودجوش زمین‌های اشتراکی به دیگر روستاهای چین نیز گسترش یافت، اصلاحات اقتصادی شروع شد. به قول یکی از همین کشاورزان چینی: «زمانی که فرزند خانواده‌ای طاعون بگیرد، به تمام روستا سرایت می‌کند و وقتی که یک روستا به آن دچار شد، تمام کشور نیز به آن دچار خواهد شد.»

ده سال بعد، در اوت ۱۹۸۸، میخائیل گورباچف لغو ممنوعیت ۵۰ ساله ملت خود را از کشاورزی خصوصی اعلام و اجاره ۵۰ ساله زمین را به کشاورزانی که دوست داشتند از شر قرارداد با دولت خلاص شوند، پیشنهاد داد. تعداد کمی از خانواده‌ها این پیشنهاد را پذیرفتند؛ کشاورزان روسی بیش از حد به زندگی ثابت و یکنواخت در مزارع اشتراکی خو گرفته بودند. به این ترتیب بود که اصلاحات در بخش کشاورزی اتحاد جماهیر شوروی آغاز شد.

در آغاز، نتایج به دست آمده از اصلاحات در این دو کشور تفاوت آنچنانی نداشت. در نتیجه اصلاحات مزبور، بخش به شدت فروریخته کشاورزی کشور چین رونقش را آغاز کرد و این رونق نه تنها بخش کشت دانه ذرت بلکه دیگر حوزه‌های کشاورزی این کشور را نیز در برگرفت. همین که کشاورزان محصولات‌شان را توسط دوچرخه و اتوبوس به شهرها سرازیر کردند، فقر و کمبود شدید مواد غذایی در این کشور به تدریج تحلیل و سپس کاملا از میان رفت و انحصار دولت در زمینه مواد غذایی در کمتر از یک سال به پایان رسید. در مقابل، بخش کشاورزی اتحاد جماهیر شوروی به‌رغم وجود یارانه‌های عظیم دولتی در این بخش، به شدت دچار رکود و کسادی شده بود و شهروندان این ابرقدرت بار دیگر مجبور به تحمل وضعیت خفت‌بار جیره‌بندی قند بودند.

این چند سطر اشاره به داستان اصلاحات گورباچف در روسیه و دنگ ژیائوپینگ در چین دارد. این روایت در تضاد با بسیاری از اصول پذیرفته شده در مورد وضعیت اصلاحات اقتصادی در دو کشور چین و روسیه است. داستان متعارف این است که اصلاحات در کشور چین به دلیل تامل درست رهبران حزب کمونیست و رعایت اصول تدریجی حرکت از نظام متمرکز اقتصادی و همچنین حفظ انحصار حزب کمونیست پس از نفی دموکراسی در میدان تیانانمن و زیر نظر گرفتن دقیق اوضاع موفق شد. این داستان متعارف همچنین بر این باور است که روسیه شکست خورد چون گورباچف عجول، مدل اصلاحات چین را نادیده گرفت، با سرعت زیادی حرکت کرد و اجازه داد تا انحصار حزب کمونیست این کشور، از بین برود. اما مطالعات جدیدی که در حوزه مزبور انجام گرفته شده است (فهرست این مطالعات در قسمت منابع این مقاله گنجانده شده است) نشان می‌دهد که این روایت متعارف و به ظاهر درست در مورد دلایل شکست اصلاحات روسی و موفقیت اصلاحات چینی نادرست است. دنگ ژیائوپینگ و حامیان او، برخلاف روایت متعارف، در سومین گردهمایی کنگره حزب - حزبی که او را بر سر قدرت نشاند- در سال ۱۹۷۸، بر سر برنامه اصلاحات با هم توافق نداشتند. یکی از مقامات اصلاح‌طلب چینی با نام بائو تانگ بعدها چنین گفت: «در حقیقت، اصلاحات مورد بحث و نظر نبود. اصلاحات در دستور کار قرار نداشت و هیچ نامی از آن در گزارش‌های کاری وجود نداشت.»

در طول پروسه اصلاحات، حزب کمونیست چین واکنش مناسبی به آغاز اصلاحات از پایین به بالایی که زمینه‌های آغازین آن تا حد زیادی از جمعیت روستانشین این کشور نشات گرفته بود، نشان داد. (به صورت عاقلانه‌ای در ضدیت و مخالفت با آن برنخاست) توصیف مشهور دنگ ژیائوپینگ از اصلاحات چینی با عنوان «عبور از رودخانه‌ای که زیر پاهایتان سنگ‌هایی را احساس کنید» درست نبود؛ زیرا که این مردم چین بودند که سنگ را زیر پای او قرار داده بودند.

میخائیل گورباچف در مارس ۱۹۸۵ دبیرکل حزب خود شد. در آن زمان، او می‌دانست که اصلاحات چینی موفق شده است. اصلاحات او، بر خلاف باور عمومی، واقعا تقلیدی محض از اصلاحات چینی بود. او طرح‌هایی از قبیل اجاره زمین به دهقانان، ایجاد مناطق آزاد تجاری، راه‌اندازی کسب‌وکارهای کوچک و ایجاد سرمایه‌گذاری‌های مشترک را معرفی و پیشنهاد کرد. تفاوت این بود که گورباچف این تغییرات را از بالا و در یک اقتصاد شهری که تقریبا تمام شهروندان برای دولت کار می‌کردند، اعمال کرد. اصلاحات گورباچف هم به رسمیت شناخته نشده بود و زمانی هم که به شکل قانونی درآمد نتایج ناخوشایندی به همراه داشت. اصلاحات از پایین به بالا در چین کارگر افتاد؛ اما اصلاحات از بالا به پایین در روسیه شکست خورد.

هر دو کشور اصلاحات جدی را پس از عبور از رهبرانی که از اصلاحات هراس داشتند، آغاز کردند. دنگ ژیائوپینگ و متحدان او در سال ۱۹۷۸ و پس از مائو و مبارزه مختصری با تندروها بر سر کار آمدند. گورباچف به عنوان یکی از ذی‌نفعان اولیه پاک‌سازی‌های استالین در دهه ۱۹۳۰ به شمار می‌رفت که به عنوان یک مرد جوان به جای کسانی که اعدام شده بودند، برخاست. کنستانتین چرننکو آخرین بازمانده بود و وقتی از دنیا رفت چاره‌ای جز به‌کارگیری این فرد نسبتا تازه وارد نبود. برای گورباچف، خوف و وحشت دوران استالین مربوط به گذشته دور بود. برای دنگ ژیائوپینگ و حامیان او، افراط مائو - گرسنگی کشیدن برای خیز بزرگ و بازپروری انقلاب فرهنگی - تازگی داشته و جزو تجارب شخصی آنها به شمار می‌آمد. در حالی که استالین مقامات بلند پایه احزاب مستقل را تماما نابود کرد، مائو به آنها اجازه زنده ماندن داده بود و در نهایت نیز پس از مرگ وی جانشین او شدند. گورباچف به عنوان یک دیوان سالار، راه خود را تا نردبام بالایی حزب طی نمود و هر چند به عنوان یک اصلاح طلب طرفدارانی نیز داشت؛ ولی ایده‌های اصلاحی اندکی داشت. دفتر سیاسی و رفقای او در کمیته مرکزی اشتهای چندانی برای اصلاحات نداشتند. دنگ ژیائوپینگ نیز گرچه برنامه اصلاحی مناسبی را به کار نگرفت، اما به اندازه کافی می‌دانست که تا زمانی که اصلاحات در حال پیشروی است نباید به مخالفت و ضدیت با آن برخاست (به قول معروف تا زمانی که گربه موش‌ها را می‌گیرد دیگر اینکه گربه زرد است یا سیاه جای نگرانی ندارد).

اصلاحات واقعی، خواه از بالا دیکته شده باشد و خواه از پایین، نیازمند وجود یک توافق و اجماع عمومی می‌باشد. در مورد اصلاحات چینی، درصد زیادی از جمعیت این کشور در حال پشت سر گذاشتن فجایع دوران مائو بودند. ساکنان روستایی، به طور اخص، شاهد آشفتگی‌های ناشی از خیز بزرگ مائو بودند و مرگ والدین و فرزندانشان را که ناشی از گرسنگی شدید دوران قحطی ۱۹۶۱-۱۹۵۸ بود، دیده بودند. آنها یاد گرفته بودند که باید از خودشان مراقبت کنند. در دوره انقلاب فرهنگی، نخبگان شهری به سمت کار و زندگی در حومه شهرها گریخته بودند و لذا یک نسل کامل از چینی‌ها از آموزش و تحصیل محروم مانده بود. در مورد روسیه، آخرین قحطی بیش از سه دهه به طول انجامید. پس از جنگ، برخی از افراد به دلیل داشتن جرائم سیاسی اعدام شده بودند؛ گروه مسلح گولاک رفته رفته پس از سخنرانی نیکیتا خروشچف در سال ۱۹۵۶ برچیده شد و همه تحت شعار «کار از ما و دستمزد از شما» زندگی می‌کردند. مطالعات انجام گرفته شده در این حوزه نشان می‌دهد که روس‌ها اساسا از سیستم راضی و خشنود بودند و از اینکه در آغوش شرکت‌ها و مزارع دولتی باشند، رضایت داشتند. در چین توافق و اجماع عمومی بر سر اصلاحات وجود داشت و در روسیه چنین توافقی وجود نداشت. گورباچف عقاید و دیدگاه‌های اصلاح‌طلبی اندکی داشت. او به توصیه‌ها و مشاوره‌های بد اقتصاددانانش گوش می‌داد. او به مصاف با سنگر بوروکراسی برخاست اما تحت حمایت مدیران شرکت‌های مشتاق به پول نقد، در چرخه اصلاحات بد، قرار گرفته بود. در ادامه تلاش می‌شود پروسه اصلاحات اقتصادی در دو کشور چین و روسیه از منظر بخش کشاورزی، بنگاه‌ها و کارآفرینان خصوصی، بنگاه‌های دولتی، جهانی شدن و سرمایه‌گذاری خارجی مورد بررسی و تطبیق قرار گیرد.

بخش کشاورزی

کشاورزی، در هر دو کشور چین و شوروی سابق به نیروی اشتراکی کردن مزارع انجام می‌گرفت. در روسیه، اشتراکی کردن اجباری و رشته مبارزات سال‌های ۳۱-۱۹۲۹ موجب ایجاد جنگ‌های داخلی در این کشور شد که به صورت وحشیانه‌ای نیز مورد سرکوب قرار گرفت. بیشتر افراد خانواده کشاورزان یا به زندان افتاده یا تبعید شدند و هر گونه فرار از کار توسط دفاتر سیاسی روستا به شدت تحت کنترل بود. در حقیقت‏، بخش کشاورزی مجبور به رقص با تغییر نوای مسکو بود. در چین، برای اولین بار بین سال‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۵۳ و به دنبال تسویه خونین در روستاها، مالکیت زمین‌ها از مالکان سلب و بین ۲ تا ۵ میلیون نفر نیز کشته شدند. اصلاحات ارضی انجام گرفته، قطعات زمین را بین کشاورزان برای استفاده بدون هر‌گونه حق مالکیت توزیع می‌کرد. در این بین مقاومت‌های بسیار زیادی توسط دهقانان صورت گرفت که به شدت نیز سرکوب شد. تنها بین سال‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۵۱ حدود ۷۱۲ هزار نفر در زندان اعدام شدند، یک میلیون و ۲۹۰ هزار نفر زندانی و یک میلیون و ۲۰۰هزار نفر نیز به اردوگاه‌های کار تبعید شدند.

مائو، به‌‌رغم مشاهده تجربه فاجعه جامعه اشتراکی روسیه، اعزام دهقانانش به مزارع اشتراکی بزرگ را در سال ۱۹۵۸ آغاز کرد. همه اموال، حتی وسایل شخصی از جمله وسایل و اثاثیه منازل و حتی چاقو و چنگال هم عمومی اعلام شد. در هر دو مورد، مزارع اشتراکی اقدام به تولید محصولاتی با قیمت‌های پایین دیکته شده توسط دولت نمودند. آنها مجبور به اطاعت از بخشنامه‌های دستوری سازمان‌های مرکزی مستقر در مسکو یا پکن، از قبیل کاشت گسترده ذرت، کاشت دانه در زمین‌های مناسب برای میوه‌جات یا توقف تولید چای بودند. اگرچه تلاش‌های متناوبی برای سرکوب اعتراض‌های مختلف و نیز کشف زمین‌های خصوصی در هر دو کشور انجام می‌شد، با این حال زمین‌هایی وجود داشتند که به صورت خصوصی و پنهانی توسط برخی از دهقانان کشت می‌شدند که برای زنده ماندن خانواده‌های آنها مورد استفاده قرار می‌گرفتند. آنها گوشت، محصولات لبنی، میوه‌ها و سبزیجات را به شهرستان‌ها می‌بردند و در گوشه و کنار خیابان‌ها به صورت دستفروشی، عرضه می‌کردند.

هم ژیائوپینگ و هم گورباچف، روش کشاورزی اشتراکی غیر‌مولد را به ارث برده بودند. بخش کشاورزی اتحاد جماهیر شوروی سابق که تا آن زمان از بزرگ‌ترین صادرکننده‌های حبوبات بود، اکنون به واردکننده بزرگ حبوبات از آمریکا و استرالیا مبدل شده بود. از زمان گورباچف، جمعیت موجود در مزارع تا یک‌چهارم اندازه سابقش کاهش یافته بود؛ تنها کارگران مسن تر و قدیمی‌تر باقی مانده بودند، کارها در زمین‌های دولتی به صورت سرسری انجام می‌شد و تمایل شدیدی به کار در زمین‌های خصوصی و کشت در این زمین‌ها وجود داشت. آنها مدت‌ها بود به کارگران دستمزد‌بگیر تبدیل شده بودند و از دولت، مقرری بازنشستگی و همچنین مراقبت‌های پزشکی، اگر چه با کیفیت نازل، دریافت می‌کردند. در چین، ساکنان مناطق روستایی ۸۰ درصد از جمعیت این کشور را شامل می‌شدند و این در حالی بود که در اتحاد جماهیر شوروی، کشاورزان روسی جوان‌تر و پر‌جنب و جوش‌تر بودند. آنها بدون داشتن تعهدات اجتماعی کشاورزان قدیمی روسی زندگی می‌کردند. در چین، تنها جوان‌ترین افراد بودند که تا به حال کشاورزی خصوصی را تجربه نکرده بودند. قطعات کوچک زمین‌های خصوصی تا آن زمان نزدیک به ۲۰۰۰ سال قدمت داشت. کشاورز سالمندی در روستای جینگ شان به طور موجزی این تاریخ را چنین بازگو می‌کند: «کشاورزی خانوادگی به عنوان میل طبیعی انسان به خوردن، برقراری رابطه جنسی و به عشق نوه بود. ما عاشق کشاورزی خانوادگی بودیم؛ زیرا به ما تا حدی آزادی می‌داد. رهبران فکر می‌کردند می‌دانند که ما چگونه بهتر زندگی کنیم. اما زندگی ما است، مگر نه؟» در روسیه، تعداد اندکی از سکنه مزارع به سختی می‌توانستند حتی آخرین تجربه کشاورزی خصوصی در این کشور را که در دهه ۱۹۲۰ بود به یاد بیاورند.

معامله‌ای که گورباچف به کشاورزان در سال ۱۹۸۸ پیشنهاد داد این بود که آنها می‌توانستند قطعات زمین خودشان را به صورت زمین‌های با اجاره ۵۰ ساله از دولت اجاره کنند. پیشنهاد او در قالب «سیستم قرارداد» بود که به موجب آن اجاره‌کنندگان زمین می‌بایستی سهمیه‌های تعیین شده از جانب دولت را تحویل بدهند؛ اما می‌توانستند هر آنچه از آن باقی می‌ماند را برای خودشان بردارند. اما در واقع کسی وجود نداشت که این شرط را قبول کند. کشاورزان روسی که در سیستم کشاورزی دولت این کشور به شدت جا افتاده بودند، از آنجا که می‌توانستند بر اساس شعار «به همه تعلق دارد و مال کسی نیست» بذر، کود و ابزار آلات کشاورزی را تهیه نمایند، تمایلی به اجاره این زمین‌ها نداشتند. کشاورزان چینی با چنین پیشنهادهای سخاوتمندانه‌ای روبه‌رو نبودند. در عوض آنها شروع به توزیع بی سر و صدای زمین، با خانواده‌هایی که در حال تحویل تولیدات سهمیه‌بندی شده توسط دولت بودند، نمودند. گورباچف خواستار تمرکز‌زدایی و از بین بردن مزارع اشتراکی به صورت از بالا بود و این در حالی بود که کشاورزان چینی خود به خود و بی اختیار از پایین پروسه تمرکززدایی و از بین بردن مزارع اشتراکی را شروع کردند. آنها خودشان اقدام به ایجاد یک «سیستم ضمانت قرارداد» کرده بودند که در ابتدا خطر زیادی داشت و مجازات سنگینی برای آنها به همراه داشت. هیچ رهبری وجود نداشته و هیچ برخورد و مقابله چهره به چهره‌ای نیز به وجود نیامد. این فقط اتفاق افتاد. همین که تولیدات کشاورزی افزایش یافت، دنگ ژیائوپینگ و حزب وی متوجه شدند که نمی‌توانند در مقابل این جریان مقاومت کنند و لذا می‌توانند از اتفاقی که در جریان است کمال استفاده را ببرند. در سال ۱۹۸۲، بیش از ۹۰ درصد سکنه روستاها در سیستم تولید خانگی مشغول به فعالیت بودند. حتی بعد از اینکه دنگ ژیائوپینگ رسما از منشأ اصلاحات روستایی بوجود آمده حمایت نمود، تعهد یا التزام بلندمدتی از نوع تعهدی که گورباچف به کشاورزان روسی داد، به کشاورزان نداد. در سال ۱۹۸۲ کشاورزان تنها اجازه بستن قراردادهای ۱ تا ۳ ساله داشتند و تنها در سال ۲۰۰۳ بود که دولت قانون و مجوز بستن قراردادهای اجاره بلند‌مدت را بر اساس قانون قراردادهای زمین‌های روستایی تصویب و صادر نمود.

بنگاه‌ها و کارآفرینان خصوصی

ایجاد خود انگیخته یک سیستم قرارداد کشاورزی به معنای عرضه محصولات کشاورزی جدیدی بود که نیازمند ایجاد روش‌ها و ابزارهای بازاری بود که هنوز ایجاد نشده بود و باید ایجاد می‌شد. باز هم مسیر و شیوه روسیه و چین در زمینه اصلاحات حوزه تجارت و بازرگانی با هم اختلاف دارد.

زمانی که دنگ ژیائوپینگ و گورباچف به قدرت رسیدند، مبادلات داخلی این کشورها تحت تسلط شبکه‌های مبادلاتی دولت بود. با اینکه روس‌ها مجبور بودند برای یکسری از کالاهای به خصوص از جمله الکل در صف‌های طولانی بایستند، ولی این کشور دارای سیستم سهمیه‌بندی بسیار بزرگ و گسترده‌ای بود. در آنجا تنها یک شبکه تجاری غیر‌دولتی کوچک وجود داشت. کشاورزان مجاز بودند محصولاتی را که از زمین‌های خصوصی‌شان برداشت می‌کردند، بفروشند و این باعث شده بود که نظام اقتصادی پررونقی که ایجاد شده بود، کالاها و خدماتی را مهیا کند که اقتصاد برنامه‌ریزی شده قبلی ناتوان از آن بود. از آنجا که کشاورزان فعالیت‌های‌شان را اکثرا به صورت پنهانی انجام می‌دادند، امکان مقایسه قدرت و توانایی نسبی هر یک از این دو شیوه اقتصادی مشکل است، اما می‌دانیم که این اقتصاد در سایه، به خوبی توسعه یافته بود. اگر شهروندان روس به دنبال یک پزشک با تجربه یا تعمیر کار ماهر خودرو یا خرید یک تلویزیون رنگی بودند باید به بازار سیاه مراجعه می‌نمودند.

در کشور چین، مصرف کنندگان، کوپن کالاهای مختلف را دریافت می‌کردند و برای خرید کالاهای سهمیه‌بندی شده از طریق کوپن‌های دریافتی در صف‌های طولانی می‌ایستاند. در ووهان، استان هوبئی، بیش از ۸۰ نوع سهمیه کوپن برای اقلامی مثل صابون، روغن پخت و پز، گوشت، تخم‌مرغ، ماهی، پنیر، سویا، ذرت، ساعت، دوچرخه و... وجود داشت. حداقل در روسیه، مصرف کنندگان می‌توانستند بدون کوپن اقلام کالاهای نادر و کمیاب را از طریق ارتباطات خاص خریداری نمایند.

گورباچف که از وضعیت موجود ناراضی بود، اصلاحات را برای توسعه بازارها و مبادلات خصوصی آغاز نموده بود؛ اما اصلاحات او شکست خورد. دنگ ژیائوپینگ نیز با بازار غیر رسمی که توسط

معامله‌گران چینی معرفی و در عمل به اجرا درآمده بود، در عمل انجام شده قرار گرفت و لذا زمانی که موفقیت این سیستم برای همگان مشخص شده بود آن را قانونی اعلام کرد. رقابت میلیون‌ها نفر از کشاورزان فروشنده، موجب کاهش قیمت کالاها تا سطوح قابل قبول برای مصرف‌کنندگان شهری شد. گورباچف اقتصاد سایه روسیه را به عنوان دارایی باارزشی می‌دید که می‌توانست اقتصاد کشور را بر فراز آن بسازد. قانون تعاونی‌های او در ماه مه ۱۹۸۷ برای قانونی کردن فعالیت‌هایی بود که تا پیش از آن غیر قانونی به شمار می‌رفتند. تعاونی‌های جدید می‌توانستند از اموال و تجهیزات خود استفاده کرده و اقدام به فروش آنها به قیمت‌های بازار نمایند؛ تنها محدودیت عمده این بود که آنها نمی‌توانستند نیروی کار را به استخدام خودشان دربیاورند. در حقیقت، اولین ثروت «روسیه جدید» ایجاد تعاونی‌ها بود.

گورباچف امیدوار بود که این تعاونی‌ها منبع کارآفرینی خواهند بود. به دنبال تصویب‌نامه ماه مه ۱۹۸۷، برخی از این تعاونی‌ها در کنار شرکت‌های دولتی و برخی دیگر تحت حمایت نهادهای اجتماعی شکل گرفتند. قانون تعاونی در واقع اقتصاد سایه را خارج از اقتصاد باز به ارمغان آورد. نتایج پیش بینی نشده آن نیز این بود که این شرکت‌های تعاونی چندان موجب ارتقای رفاه مصرف کنندگان نشدند. در مقابل، این شرکت‌ها مزایای راه‌های گریز و مفرهایی را که اقتصاد برنامه‌ریزی شده برای بازتوزیع سود از بخش دولتی به جیب‌های مردم گشوده بود، بست. این شرکت‌های تعاونی در داخل و در ظرف شرکت‌های دولتی و در لباس مبدل «کسب و کارهای کوچک» شکل گرفته بودند؛ این شرکت‌ها مواد و کالاها را به صورت مصادره‌ای از شرکت‌های دولتی با قیمت‌های پایین می‌گرفتند و آنها را با قیمت‌های بالا به فروش می‌رساندند. این شرکت‌ها همچنین از نفوذشان برای خرید و فروش کالاهای کمیاب خارجی و از طریق پرداخت رشوه به کارمندان و مسوولان بازرگانی اقدام می‌نمودند.

یکی دیگر از تفاوت‌های اساسی بین اصلاحات روسی و چینی این است که کارآفرینان روسی نهضت تعاونی گورباچف عمدتا مقیم شهرها بودند و در مقابل، کشاورزان روسی یعنی کسانی که اصلاحات گورباچف را قبول نداشتند و آن را نپذیرفتند، نقشی در این نهضت نداشتند. آنها کالاهایی را که نیازمند حمل و نقل و به بازار عرضه شدن بود را تولید نمی‌کردند. در مقابل، اولین کارآفرینان چینی از اطراف کشور و عمدتا روستاهای این کشور ورودشان را اعلام و کارشان را با بازاریابی محصولات کشاورزی در شهرها آغاز کردند.

تجارت خصوصی در چین در سطح مردمی و از پایین ترین سطح جامعه توسعه یافت، از مناطق روستایی این کشور ظهور کرد و به دلیل اینکه توانست یک نیاز حیاتی را برآورده کند، رونق و پیشرفت کرد. سیستم تضمین قرارداد روستایی در این کشور مازادهای عظیمی در بخش کشاورزی ایجاد کرد که بر این اساس نیاز به عرضه در بازارهای خارج از سیستم دولتی را به شدت ضروری نمود. محصولات کشاورزی می‌بایستی مسافت‌های طولانی- چه به طور مستقیم و چه از طریق واسطه‌ها - را بدون هر‌گونه حمایت قانونی و عدم وجود قراردادهایی که بتوان در صورت تخلف در دادگاه‌ها به آنها استناد نمود، طی می‌نمودند. این کار بسیار سختی بود. اما این کار توسط ده‌ها و صدها هزار کارآفرین چینی که مرزها را برای قانونی کردن و تحمیل شرایط به دولت گسترش دادند، انجام شد. در واقع، کشاورزان چینی که اکنون مبدل به کارآفرینان بازرگان و تاجر شده بودند، مجبور به ایجاد و تاسیس سازمان‌ها و نهادهای جدید برای حمل و نقل و فروش محصولات کشاورزی شان بودند. این اقدام در جای خود برای دیگر کالاها و خدمات نیز مورد استفاده قرار گرفت. این نخستین کارآفرینان چینی ذی‌نفغ اصلاحات دولتی نبودند. در عوض، آنها مجبور بودند روش‌هایی برای مختل کردن و از بین بردن موانع و محدودیت‌های نهادهای تمرکزگرا و همچنین ایجاد بازارها، پیدا کنند. امنیت و سود کارآفرینان چینی به شدت در معرض خطر بود و عبور آنان از این خطرات بیشتر شبیه معجزه بود. برای اکثر این کارآفرینان، یک اشتباه کوچک به معنی توقیف یا مصادره اموال، محکومیت به زندان و حتی مواردی از این بدتر بود. این کارآفرینان در ناحیه خاکستری قانون عمل می‌کردند و هیچ نوع دسترسی به سرمایه دولتی نداشتند. بانک‌های دولتی از خدمت به هر کسب و کار خصوصی امتناع می‌کردند و این موضوع حتی تا ژوئن ۱۹۸۸ دست و پاگیر کارآفرینان چینی بود.

نخستین کارآفرینان چینی مجبور بودند بر مشکل فاصله بین تولیدکنندگان و مصرف کنندگان فائق آیند. از اواخر دهه ۱۹۴۰، دولت به مبادلات تجاری به فاصله‌های دور به عنوان فعالیت‌های سوداگرانه و سرمایه دارانه نگاه می‌کرد و به کسانی که چنین مبادلاتی انجام می‌دادند عنوان مجرم می‌داد. در اوایل دهه ۱۹۶۰، چنین تجاری با عنوان «عناصر بد» شناخته می‌شدند. بعضی از این افراد کارشان را از دست دادند یا به اردوگاه‌های کار فرستاده می‌شدند. حتی در اواخر دهه ۱۹۷۰ و اوایل دهه ۱۹۸۰، تعقیب و گریز مردان پلیس و مصادره کالاهای دستفروشان روستایی متداول شده بود. در سرتاسر سال‌های اول دهه ۱۹۸۰، کشاورزان در شمال جیانگ‌سو، در حالی که بر روی دوچرخه خود سبدهای پر از جوجه، اردک و دیگر پرندگان مشابه قرار داده بودند، از رودخانه یانگزی عبور می‌کردند و محصولاتشان را به وسیله راه‌آهن به مراکز شهرهای حوضه رودخانه یانگزی حمل می‌کردند. جمله «یک میلیون جوجه خروس از رودخانه یانگزی عبور کردند» به اصطلاح معمول آن روزها تبدیل شده بود. در ۱۹۹۳، اکثریت قریب به اتفاق مصرف کنندگان در شهرهای اصلی چین، محصولات مورد نیازشان را بیشتر از بازارهای آزاد خریداری می‌کردند تا مغازه‌ها و فروشگاه‌های دولتی. در طول یک سال، (بین ۱۹۷۹ تا ۱۹۸۰) اغلب بازارهای سبزیجات دولتی، به استثنای بازارهای دارای قیمت‌های یارانه‌های هنگفت از جمله بازارهای پکن و شانگهای، از دور خارج شدند. ایجاد بازار بزرگی از محصولات کشاورزی تنها شروع کار بود. پس از اینکه اولین بنگاه ایجاد شد، دیگر بنگاه‌ها نیز به دنبال آن ایجاد شد. تجار خصوصی بدون اخذ هر‌گونه مجوز، اقدام به مسافرت می‌کردند و مجبور نبودند در هتل‌های دولتی اقامت کنند. بنابراین، کارآفرینان بخش خصوصی شبکه‌ای از هتل‌های خصوصی را گسترش دادند. داستان‌های قابل توجهی از کارآفرینان جسوری که با تحمل سختی‌ها و مشقت‌ها اقدام به تهیه کالاها و خدمات مختلف برای بازارهای مختلف می‌کردند، وجود دارد: یک خانم روستایی جوان از هونان، کسب و کارش را با خرید کفش از شهرهای بزرگ و فروش آن در زادگاه خودش در بویجینگ، آغاز کرده بود. او مجبور بود که برای یک سفر یک تا دو ماهه، سه فرزند کوچکش را ترک کند. او به سختی و با امساک زندگی می‌کرد و سرمایه‌هایش را در ساخت خانه‌های جدید سرمایه‌گذاری می‌کرد. در هنگام بازگشت از فروش خود از سفر کوهستانی، با خودش سبزی و قارچ و دیگر محصولات محلی می‌آورد و در بازارهای کشور به فروش می‌رساند. پس از یک دهه کار سخت و کمک به افزایش سطح تحصیلات دانشگاهی فرزندانش، او از محل اجاره ۶ خانه‌ای که هم اکنون مالک آنها شده بود، برای سال‌های سال خرج و مخارج خود و بچه‌هایش را تامین می‌کرد.

بسیاری از اولین کارآفرینان چینی یا پیش زمینه کار کشاورزی داشتند یا اینکه حداقل از خانواده‌های کشاورز به‌شمار می‌آمدند. ثروتمندترین شهروند چینی در سال ۲۰۰۷ دختر کشاورز فقیری از استان گوانگدونگ در جنوب چین بود که خانواده وی پس از دستیابی به قطعات بزرگی از زمین و دارایی‌های نه چندان مناسب حومه شهر، یعنی جایی که هیچ کسب و کار املاک و مستغلاتی وجود نداشت، در اوایل دهه ۱۹۹۰، ثروتمند شد. در اواسط دهه ۱۹۹۰، پدر او اقدام به ایجاد خانه‌های ویلایی و تفریحی در این زمین‌ها برای جمعیت در حال رشد طبقه متوسط این کشور نمود. اگر چه دیگر کارآفرینان روستایی در لیست ۱۰ نفر ثروتمند برتر چینی قرار نگرفتند ولی داستان‌های موفقیت‌های آنها نیز به همان اندازه قابل توجه می‌باشد. پس از جدایی چینی‌ها از کمون‌ها در اوایل دهه ۱۹۸۰، کارآفرینان روستایی، روستاهایشان را برای ایجاد رستوران‌ها،رختشوی خانه‌ها و کسب و کارهای کوچک تولیدی در شهرهای مهم و بزرگ این کشور ترک کردند. دوستان و آشنایان نیز به دنبال دیگر خویشاوندان به این کار اقدام می‌کردند.

کارآفرینان مجبور بودند «کلاهی قرمز» (ثبت کسب و کار خانوادگی به عنوان بخشی از سازمان‌های رسمی قانونی) بر سر بگذارند، کسب و کارشان را به عنوان شرکت‌های به ظاهر اشتراکی تاسیس کنند یا به دنبال پیدا کردن آدم‌های کله گنده و کسانی باشند تا از حمایت و پشتیبانی آنان استفاده نمایند. بدون داشتن چنین حمایت‌هایی، آنها نمی‌توانستند صورت حسابی صادر بکنند، دفتر‌داری بکنند، مالیات پرداخت کنند، قرارداد بنویسند یا حساب بانکی افتتاح نمایند. بسیاری از کسب و کارهای خصوصی روستایی نمی‌توانستند بدون استفاده از چنین شیوه‌هایی از زیر بار فشارهای مالیاتی جان سالم به در ببرند. به عنوان نمونه، دو کشاورز در روستای استان فوجیان اقدام به راه‌اندازی یک کارخانه بسته‌بندی کرده بودند. هر کسی در روستا می‌دانست که آن کارخانه متعلق به این دو کشاورز است، اما این کارخانه به ظاهر و رسما یک کارخانه اشتراکی روستایی به حساب می‌آمد. استفاده از نام «اشتراکی» موجب شده بود که صاحبان آن در عمل مالیات‌های کمتری پرداخت و حتی وام‌های با نرخ‌های بهره ناچیز دریافت نمایند.

موفقیت قابل توجه کارآفرینان چینی در ایجاد نهادهای بازارمحور خصوصی، از آمار و ارقام موجود در این زمینه به خوبی مشخص است. در سال ۱۹۷۸، شرکت‌های دولتی حدود ۸۰ درصد از تولید ناخالص داخلی چین را تولید می‌کردند و این در حالی است که کمون‌های روستایی حدود ۲۰ درصد از تولید ناخالص این کشور را در دست داشتند. در سال ۱۹۹۷، حدود ۹۶۱ هزار شرکت خصوصی و ۵/۲۸ میلیون شرکت‌های خصوصی کوچک خانوادگی در چین شکل گرفته بود. در سال ۲۰۰۲، سهم بخش غیردولتی از تولید ناخالص داخلی این کشور به بیش از دو سوم و سهم شرکت‌های واقعا خصوصی به بیش از ۵۰ درصد رسید. در سال ۲۰۰۴، بیش از سه میلیون شرکت خصوصی موجود در این کشور حدود ۴۷ میلیون نفر را به استخدام خود درآوردند. قبل از ۱۹۸۰، فعالیت‌های کارآفرینانه در چین غیرقانونی بود. امروز، بیش از ۴۰ میلیون کارآفرین در این کشور وجود دارد که کسب و کار آنان بیش از ۲۰۰ میلیون نفر را شاغل کرده و حدود دو سوم از تولیدات صنعتی این کشور را تولید می‌کنند. دولت چاره‌ای جز قبول واقعیت بازارهای رو به رشد کشاورزان و تجارت خصوصی نداشت. بهبود کیفیت محصولات و ناپدید شدن صف‌های طولانی برای مواد غذایی، ساکنان شهری و همچنین رهبران دولتی را نسبت به قدرت بی حد و حصر و اعجاب‌انگیز فعالیت‌های کارآفرینی متقاعد ساخته بود. دولت نمی‌توانست این روند را بدون تحریک و عصبانی کردن مردم از بین ببرد و اگر چه در فواصل معینی برخی تحرکات در این حوزه توسط دولت انجام می‌گرفت، اما بیشتر مواقع محدود و کم اثر بود. در سال ۱۹۸۸، دولت اقدام به تنظیم قوانینی بر کسب و کارهای خصوصی نمود، اما در عمل کنترل سختگیرانه‌ای بر بازارهای خصوصی شهری تحمیل کرده بود که از جمله این کنترل‌ها می‌توان به دریافت هزینه‌های گزاف برای تنظیم کردن آنان اشاره کرد.

کسب و کار خصوصی که از بخش کشاورزی این کشور نشات گرفته بود، به سرعت در شهرها نیز گسترش یافت و سپس به حومه شهرها با عنوان«صنایع مبتنی بر روستا» بازگشت. بسیاری از شرکت‌های بزرگ تولیدی بخش خصوصی در استان‌های عمدتا مبتنی بر کشاورزی (ژجیانگ، شاندونگ، گوانگدونگ، هونان و سیچوان) ایجاد شد و توسعه یافت. بزرگ‌ترین کسب و کار کشاورزی چین، با نام گروه هواپ، توسط برادران لیو، که شهر را به منظور تاسیس شرکتشان در بخش روستایی استان سیچوان ترک کرده بودند، ایجاد شد. وانگ گودوان، یکی از کارآفرینان روستایی در جنوب استان گوانگدونگ، بزرگ‌ترین شرکت سازنده یخچال را با نام گروه کلن و همچنین بزرگ‌ترین شرکت تولید کننده دستگاه‌های تهویه هوا یعنی هوآن یوآن را ایجاد کرد. اولین صادرات اتومبیل این کشور از مناطق کشاورزی استان آنهویی، یعنی جایی که شرکت چری قرار دارد، بوده است.

قسمت اول - ادامه در خبر بعدی)