بهبود ۱۲ پله‌ای شاخص توسعه انسانی ایران

حسین عربی

در روزهای پایانی سال ۱۳۹۱، جدیدترین گزارش توسعه انسانی سازمان ملل منتشر شد. کشور ایران با ارزش شاخص توسعه انسانی معادل ۷۴۲/۰ در رتبه ۷۶ این گزارش قرار گرفته است. این در حالی است که در گزارش قبلی توسعه انسانی (۲۰۱۱) منتشر شده، کشور ایران با شاخص توسعه انسانی معادل ۷۰۷/۰ در رتبه ۸۸‌ام قرار گرفته بود. گزارش توسعه انسانی سال ۲۰۱۳ آخرین گزارش از سری گزارش‌های جهانی است که انتشار آن از سال ۱۹۹۰ شروع شده است. شعار گزارش امسال سازمان ملل عبارت است از «ظهور و پیشرفت کشورهای جنوب: پیشرفت بشریت در یک دنیای گوناگون». این در حالی است که «پایداری و عدالت: آینده‌ای بهتر برای همه» شعار گزارش توسعه انسانی سال ۲۰۱۱ بوده است. تا کنون ۲۲ گزارش توسعه انسانی از طرف برنامه توسعه سازمان ملل (UNDP) ارائه شده است. یکی از مهم‌ترین نکات گزارش اخیر توسعه انسانی این است که در طول دهه گذشته، همه کشورها توانسته‌اند دستاوردهای خود در آموزش، بهداشت و درآمد (یعنی موارد موثر در شاخص توسعه انسانی) را توسعه و گسترش دهند به صورتی که در سال ۲۰۱۲ هیچ کشوری را نمی‌‌توان پیدا کرد که میزان شاخص توسعه انسانی آن (HDI) از سال ۲۰۰۰ پایین‌تر باشد. اگرچه سرعت بهبود و پیشرفت در کشورهای با شاخص توسعه انسانی پایین‌تر به ثبت رسیده است، اما همگرایی قابل توجهی در ارزش شاخص توسعه انسانی با وجود پیشرفت ناهمگون در درون و میان نواحی وجود دارد.

پیام کلیدی گزارش حاضر و گزارش‌های قبلی توسعه انسانی این است که رشد اقتصادی به تنهایی منجر به پیشرفت در توسعه انسانی نمی‌شود. سیاست‌های حامی فقرا و سرمایه‌‌گذاری قابل توجه در قابلیت‌های مردم - از طریق تمرکز بر آموزش، تغذیه و سلامت و همچنین مهارت‌های شغلی- می‌تواند دسترسی به کار مناسب را بیشتر کند و زمینه را برای پیشرفت پایدار فراهم کند.

در این گزارش که وضعیت اکثریت کشورها را بررسی نموده است می‌توان به نکات جالبی هم اشاره کرد. در بخشی از گزارش جدولی تهیه شده است که در آن برای برخی کشورهای منتخب در حال توسعه، بیشترین میزان کاهش در کمبود شاخص HDI یا بیشترین میزان رشد شاخص درآمد ناخالص ملی سرانه در خلال سال‌های ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۲ محاسبه شده است. منظور از کاهش در کمبود HDI، کاهش در فاصله از بیشترین میزان HDI است که بر اساس داده‌های ۹۶ کشور در حال توسعه استخراج شده است. در این جدول کشور کره جنوبی رتبه اول را دارد و پس از آن کشور ایران قرار دارد. پس از ایران نیز کشورهای چین، شیلی، عربستان سعودی، آرژانتین، مالزی، تونس و ترکیه رتبه‌های بعدی را دارند. ارزش HDI محاسبه شده برای ایران در سال ۱۹۹۰ برابر با ۵۴۰/۰ بوده است که در سال ۲۰۱۲ به ۷۴۲/۰ رسیده است. پس از کره با ۶/۶۳ درصد کاهش فاصله، کشور ایران با ۹/۴۳ درصد بیشترین کاهش در کمبود شاخص HDI را داشته است. از دیگر شاخص‌ها و متغیرهای مهمی که در این گزارش برای ایران اشاره شده است عبارت است از: امید به زندگی در بدو تولد برای ایرانیان ۲/۷۳ سال، میانگین سال‌های تحصیل برابر ۸/۷ سال، درآمد ناخالص ملی سرانه به دلار PPP سال ۲۰۰۵ برای ایرانیان معادل ۱۰۶۹۵ دلار. کشور ایران در دسته کشورهای با شاخص توسعه انسانی بالا قرار دارد و پس از کشورهای گرجستان، لبنان و سنت کیتس و قبل از کشورهای پرو، مقدونیه و اوکراین قرار دارد. در این رتبه‌بندی، کشورهای نروژ، استرالیا، ایالات متحده، هلند، آلمان، نیوزیلند، ایرلند، سوئد، سوئیس و ژاپن به ترتیب رتبه‌های اول تا دهم را به خود اختصاص داده‌اند.