روشی کارآ برای حمایت پایدار از حقوق نیروی کار

میثم هاشم‌خانی*- پیوستن ایران به جمع ده‌ها کشور دارای نظام جامع بیمه بیکاری، می‌تواند قدمی بزرگ و کلیدی برای تکمیل سیستم جامع تامین اجتماعی در کشور محسوب شود. بیمه بیکاری، روشی کارآمد برای پیشگیری پایدار از لغزش شهروندان به زیر خط فقر به حساب می‌آید، در عین حال که انگیزه آنان برای فعالیت اقتصادی را زنده نگه می‌دارد.

چنین مساله‌ای زمانی از اهمیت مضاعفی برخوردار می‌شود که توجه کنیم فقدان یک نظام کارآمد حمایت از حقوق نیروی کار در ایران، افزایش روزافزون موقعیت‌های کاری با استانداردهای بسیار پایین و نیز افزایش نسبت شغل‌های فاقد هرگونه قرارداد رسمی ثبت‌شده را به دنبال داشته است. به این ترتیب در فقدان قراردادهای کاری ثبت‌شده، شنیدن اخباری در مورد عدم پرداخت دستمزد کارگران یک شرکت برای چندین ماه متوالی و ناتوانی کارگران از شکایت به دلیل فقدان هر‌گونه قرارداد رسمی، از اخبار تاسف‌باری است که در جامعه رواج دارد.

به این ترتیب ایجاد ساختار جامع بیمه بیکاری برای پوشش همه شهروندان ایرانی، به طور غیرمستقیم قدرت چانه‌زنی نیروی کار فعال در بخش‌های مختلف اقتصادی را افزایش می‌دهد تا بهتر بتوانند بر سر میزان دستمزد و نیز نظم پرداخت دستمزد با کارفرمای خود وارد مذاکره شوند.

در کنار این بحث، ملزم شدن دولت به پرداخت منظم بیمه بیکاری، انگیزه سیاست‌گذاران ارشد کشور برای اتخاذ تصمیمات اقتصادی منطقی و علمی را افزایش می‌دهد. به عبارت دیگر، هر تصمیمی که به کاهش تعداد موقعیت‌های شغلی و افزایش بیکاری منجر شود، بلافاصله جریمه‌ای نقدی (در قالب افزایش سریع هزینه پرداخت بیمه بیکاری) را بر بودجه دولت تحمیل خواهد کرد.

در کنار این مباحث، در مورد کشوری مانند ایران که به دلیل مجموع قوانین ناکارآمد مربوط به تنظیم روابط کارآفرینان با نیروی کار و سختگیری‌های شدید تحمیلی بر دوش کارفرمایان، شاهد کاهش شدید سرمایه‌گذاری در حوزه‌های دارای اشتغالزایی بالا همچون توریسم، صنایع تبدیلی مواد غذایی و امثالهم هستیم، بدون تردید ایجاد نظام فراگیر بیمه بیکاری در تلفیق با کاهش سختگیری‌های بدون دلیل شکل فعلی «قانون کار»، می‌تواند افزایش سرمایه‌گذاری‌های تولیدی و اشتغالزا از سوی کارآفرینان خلاق ایرانی را به دنبال داشته و دست‌کم قدری از روند مهاجرت این سرمایه‌گذاران به کشورهای همسایه بکاهد. طبیعتا این اتفاق هم می‌تواند افزایش تعداد موقعیت‌های شغلی در اقتصاد کشور را به دنبال داشته و از این کانال، هر چه بیشتر به حمایت پایدار از وضعیت معیشتی نیروی کار بخش‌های مختلف کمک کند.

مجموعه عوامل فوق، باعث شده‌اند که دولت‌های بخش عمده کشورهای توسعه‌یافته و نیز تعداد زیادی از کشورهای در حال توسعه، شهروندان خود را تحت پوشش بیمه بیکاری قرار دهند. ضمن آنکه در مورد بسیاری دیگر از دولت‌ها، عدم ارائه بیمه بیکاری به شهروندان، فقط به دلیل مشکل تامین بودجه به تعویق افتاده است.

به نظر می‌رسد در شرایط فعلی و با توجه به آنکه کل بودجه مورد نیاز برای راه‌اندازی یک نظام جامع بیمه بیکاری معادل ۴ هزار میلیارد تومان در سال تخمین زده می‌شود (که با کاهش ۴۵۰۰ تومانی یارانه نقدی پرداختی دولت در هر سال به هر ایرانی یا با افزایش ۵۷ تومانی قیمت رسمی فروش هر دلار از سوی دولت در هر سال قابل تامین است)، با اندکی تدبیر می‌توان انتظار داشت که بودجه مورد نیاز برای پوشش جامع بیمه بیکاری فراهم شود و ان‌شاء... به زودی شاهد ورود ایران به باشگاه کشورهای دارای بیمه بیکاری فراگیر باشیم.

m.hashemkhany@gmail.com *