خاطره، زبان یا عادت به مسیرهای رفته؟
شهرزاد رویایی
امیدی در حرکت کند گفتوگوها جاری است که سرانجام واضحی را در بر ندارد و بر دو قطب مخالف اما مایل، در تلاش است. نمایشنامه «گاوهای تنهایی اسب» نوشته وحید تقیزاده که به تازگی از نشر عنوان به چاپ دوم رسیده است، متنی در مرز کمدی و تراژدی است که از موقعیتی ظاهرا ساده آغاز میشود اما بهتدریج مخاطب را با جهانی ویرانشده، حافظهای مخدوش و انسانهایی مواجه میکند که گویی پس از پایان یک تمدن، هنوز در انتظار اتفاقی هستند که شاید هرگز رخ ندهد. جهان نمایش، چشماندازی آخرالزمانی دارد: دریایی خشکیده، زمینی سوخته، جنگلی که دیگر وجود ندارد، پلکانی که به جایی نمیرسد و اسبی که بهتدریج در گودالی فرو میرود. در چنین جغرافیایی، زن و مردی در انتظار رفتن هستند. این دو شخصیت که نه نسبت دقیقشان با یکدیگر روشن است و نه نسبتشان با گذشته ویرانشدهای که مدام به آن ارجاع میدهند.
حضور فاجعه همچون وضعیتی تثبیتشده و روزمره در این نمایشنامه است. شخصیتها بهجای اینکه در برابر ویرانی واکنشی قهرمانانه نشان دهند، به زندگی در دل آن عادت کردهاند. مرد میزان فرو رفتن اسب را اندازه میگیرد و حتی تغییرات آن را یادداشت میکند و زن برایش علف میریزد و در عین حال از او میخواهد دست از سر حیوان بردارد. این رفتارهای متناقض، بهخوبی موقعیت دو انسان را در مواجهه با فاجعه بازنمایی میکنند.
تقیزاده برای پیشبرد این وضعیت، بهجای اتکا به یک پیرنگ حادثهمحور، از گفتوگوهای ظاهرا پراکنده، تکرار، سکوت و جابهجایی مداوم میان واقعیت و خیال استفاده میکند. گفتوگوهای زن و مرد گاهی به بازیهای زبانی و موقعیتهای کمدی نزدیک میشوند و گاهی ناگهان به تجربهای تلخ از فقدان و ناتوانی در برقراری ارتباط بدل میشوند این تغییر لحن، یکی از سازوکارهای اصلی نمایشنامه است.
از سوی دیگر، حافظه و فراموشی به یکی از محورهای بنیادین اثر تبدیل میشوند. مرد میکوشد گذشتهای را بازسازی کند که زن یا آن را به یاد نمیآورد یا از پذیرفتنش سر باز میزند. برج پاریس، درختی که دیگر وجود ندارد، خاطره باران، کشتی در دریای خشکیده و حتی هویت حیوانات و آدمهای گذشته، همگی در قلمرو نامطمئن خاطره قرار میگیرند. مساله تفاوت حافظه دو شخصیت نیست در واقع درباره امکان وجود داشتن یک گذشتهی مشترک و معنای آن نیز اختلاف دارند. مرد به خاطره چنگ میزند تا از فروپاشی هویت خود جلوگیری کند و زن بیشتر به امکان رهایی از آن میاندیشد. در این تقابل، نمایشنامه به مسالهای فراتر از رابطه دو فرد میرسد: آیا بدون حافظه، هنوز میتوان از هویت و تجربه مشترک سخن گفت؟
نشانههای صحنه نیز در شکلگیری این جهان معنایی نقش مهمی دارند. درختی که وجود خارجی ندارد اما سایهاش باقی مانده، شاید یکی از دقیقترین تصاویر نمایشنامه باشد. این استعاره از جهانی است که موضوعات و ساختارهای آن از میان رفتهاند اما آثار و پیامدهایشان همچنان حضور دارند. پلههایی که به جایی نمیرسند، کشتیای که در دریای خشکیده حرکت میکند و بارانی که تنها در خاطره شخصیتها وجود دارد، همگی از شکاف میان آنچه هست و آنچه ازدسترفته خبر میدهند.
رابطه زن و مرد نیز بهتدریج از یک همراهی فرسوده به مواجههای پیچیده با تنهایی، وابستگی و فقدان تبدیل میشود. آنها همدیگر را میخواهند و همزمان از حضور یکدیگر خستهاند. مرد از تنهایی میترسد و زن به رفتن فکر میکند اما این رفتن نیز چندان ساده نیست. تکرار کنش خروج و بازگشت زن به صحنه، این وضعیت را به شکلی عینی و اجرایی بازنمایی میکند. گویی شخصیتها حتی برای جدا شدن از یکدیگر نیز درون چرخهای گرفتار شدهاند که امکان خروج واقعی از آن وجود ندارد.
«گاوهای تنهایی اسب»، نمایشی درباره انسانهایی است که پس از فروپاشی جهان مشترکشان، هنوز به عادتهای زندگی، خاطرات و بازیهای روزمره چنگ زدهاند. شاید مهمترین پرسشی که اثر پیش روی مخاطب قرار میدهد این باشد: وقتی همهچیز از میان رفته است، چه چیزی از انسان باقی میماند؟ خاطره، زبان، میل به دیگری یا صرفا عادت به مسیرهای رفته؟


