میانجیگری کماثر، دیپلماسی بدون تضمین
دنیای اقتصاد : درحالیکه کانالهای دیپلماتیک میان تهران و واشنگتن همچنان فعالاند و میانجیها از ادامه تلاشها برای نزدیک کردن دو طرف خبر میدهند، چشمانداز مذاکرات همچنان با ابهام همراه است. تماسهای فشرده، ابتکارهای تازه و رایزنیهای منطقهای هنوز نتوانستهاند بنبست موجود را بشکنند یا تضمینی برای جلوگیری از بازگشت درگیریهای نظامی فراهم کنند؛ وضعیتی که دیپلماسی را بیش از آنکه به مسیر قطعی صلح تبدیل کند، به ابزاری برای مدیریت بحران در سایه تهدید جنگ بدل کرده است.
در تازهترین تحول غریبآبادی از سفر یک هیات قطری به تهران خبر داد. عراقچی هم در نشست روز ملی عمان با اشاره به سفر هیات قطری به تهران گفت واسطههای موجود بین ایران و آمریکا مرتب در حال رفت و آمد هستند و در دیدارها ایدهها و پیشنهادت را منتقل میکنند. موضع ما روشن است تا وقتی خواستههای ایران اجرا نشود بحث تنگه هرمز و بازگشایی آن موضوعیت ندارد. العربیه نیز به نقل از یک منبع بلندپایه گزارش داده است که مذاکرات، با وجود تماسهای فشرده، همچنان در بنبست قرار دارد و میانجیها اطمینانی ندارند که تنشهای نظامی از سر گرفته نشود. این ارزیابی نشان میدهد مساله صرفا ادامه یا توقف گفتوگوها نیست، بلکه شکاف میان تداوم تماسهای سیاسی و ناتوانی در ایجاد اطمینان نسبت به آینده است؛ شکافی که همچنان امکان توافق را شکننده نگه میدارد.
در همین حال، وزارت خارجه پاکستان از ادامه میانجیگری میان واشنگتن و تهران خبر داده است. استمرار نقش اسلامآباد نشان میدهد مسیر دیپلماتیک هنوز بسته نشده و تلاش برای حفظ ارتباط میان طرفها ادامه دارد. با این حال، فعال بودن میانجیگری بهتنهایی به معنای پیشرفت در مذاکرات نیست؛ بهویژه زمانی که اختلافات اصلی پابرجا مانده و احتمال بازگشت به تقابل نظامی همچنان بخشی از محاسبات دو طرف است. اظهارات عباس عراقچی درباره امکان کاهش طرح دو روزه به دو ساعت، در صورت وجود اراده برای توافق از سوی آمریکا، نیز بر همین نقطه دست میگذارد. این سخن، بیش از آنکه مساله زمان را برجسته کند، بر وجود فاصله میان امکان رسیدن به تفاهم و تصمیم سیاسی برای تحقق آن تاکید دارد. موضوعی که نشان میدهد ترامپ اساسا هر روند دیپلماتیک و توافقی را بیمعنا و بدون تضمین کرده است. از این منظر، سرعت دستیابی به توافق ممکن است مساله اصلی نباشد؛ آنچه تعیینکننده است، میزان آمادگی طرفها برای عبور از مواضع فعلی و پذیرش راهحل است.
تحرکات دیپلماتیک در منطقه نیز ادامه دارد. دیدار برد کوپر با مقام قطری در دوحه، در کنار تلاشهای پاکستان برای میانجیگری، نشاندهنده فعال بودن مسیرهای رایزنی و نقشآفرینی بازیگران منطقهای در شرایط بحران است. قطر نیز در این فضای پرتنش میتواند بخشی از شبکه تماسها و تلاشها برای جلوگیری از تشدید درگیری باشد؛ هرچند تا زمانی که خروجی ملموسی از این رایزنیها حاصل نشود، نمیتوان آن را نشانهای از نزدیک شدن قطعی به توافق دانست.
در واشنگتن نیز اظهارات ترامپ و ونس بخش مهمی از فضای سیاسی و محاسبات مربوط به مذاکرات را شکل میدهد. مواضع مقامهای آمریکایی، در کنار تحولات مربوط به محاصره و بحث بر سر شکستن آن، نشان میدهد دیپلماسی از فشارهای سیاسی و میدانی جدا نیست. محاصره همچنان یکی از گرههای مهم بحران است؛ موضوعی که میتواند بر فضای مذاکرات اثر بگذارد و همزمان به عاملی در تشدید تنش یا تغییر محاسبات طرفها تبدیل شود. این وضعیت همچنین نشان میدهد که میانجیها با ماموریتی فراتر از رساندن طرفها به میز مذاکره روبهرو هستند؛ آنها باید بتوانند حداقلی از اطمینان را درباره پایبندی به توافق احتمالی ایجاد کنند. وقتی حتی در جریان تماسهای فشرده، احتمال از سرگیری عملیات نظامی همچنان مطرح است، هر توافقی بدون سازوکارهای اجرایی و تضمینهای قابل اتکا میتواند به وقفهای موقت در بحران تبدیل شود، نه نقطه پایان آن. همین مساله وزن تصمیمهای سیاسی را افزایش میدهد و باعث میشود مسیر مذاکره با احتیاط بیشتری دنبال شود.
از سوی دیگر، بحث شکستن محاصره و استمرار فشارها نشان میدهد که میدان تقابل همچنان بر روند دیپلماتیک سایه انداخته است. در چنین فضایی، هر تحول میدانی میتواند معادلات مذاکرات را تغییر دهد و تلاشهای میانجیها را تحتتاثیر قرار دهد. بنابراین، صرف ادامه گفتوگوها را نمیتوان معادل کاهش تنش دانست؛ آنچه اهمیت دارد، تبدیل این تماسها به تغییر ملموس در وضعیت موجود است، تغییری که بتواند هم مسیر توافق را روشنتر کند و هم احتمال بازگشت به درگیری را کاهش دهد. در چنین شرایطی، مذاکرات نه متوقف شدهاند و نه به مرحلهای رسیدهاند که بتوان از کاهش پایدار خطر جنگ سخن گفت. دیپلماسی همچنان جریان دارد، اما بدون تضمین، بدون چشمانداز روشن از شکستن بنبست و در شرایطی که ابزارهای فشار همچنان فعالاند. پرسش اصلی اکنون این است که آیا این تماسها میتوانند به توافقی واقعی منجر شوند، یا صرفا زمان را در فاصله میان دو مرحله از بحران مدیریت میکنند؛ فاصلهای که هنوز پایان آن مشخص نیست.


