پیشرفت چشمگیر هند در کاهش فقر: تحولی در شاخصهای درآمدی و چندبعدی
ویشوش نِگی*
هند طی دهه گذشته پیشرفت چشمگیری در کاهش فقر داشته و یکی از سریعترین روندهای کاهش فقر در جهان را به ثبت رسانده است. گزارش اجمالی بانک جهانی با عنوان «فقر و برابری ـ هند» که در اکتبر ۲۰۲۶ منتشر شد، از بهبود قابلتوجه در هر دو بُعد درآمدی و غیردرآمدی فقر حکایت دارد.
بر اساس گزارش بانک جهانی، بین سالهای ۲۰۱۱ و ۲۰۲۳، نسبت جمعیت هند که زیر خط فقر کشورهای با درآمد متوسط رو به پایین، یعنی روزانه ۴٫۲۰ دلار آمریکا بر مبنای برابری قدرت خرید (PPP) سال ۲۰۲۱، زندگی میکردند، از ۵۷٫۷ درصد به ۱۶٫۱ درصد کاهش یافت. برآورد میشود که در این دوره ۴۹۶میلیون نفر از فقر رهایی یافتهاند. همزمان، نرخ فقر شدید که با خط فقر روزانه ۳٫۰۰ دلار آمریکا سنجیده میشود، از ۲۷٫۱ درصد به ۲٫۶ درصد رسید. این ارقام بیانگر تحولی قابلتوجه در وضعیت فقر در هند است.
ابعاد و سرعت این پیشرفت واجد توجه ویژه است. بانک جهانی هند را از جمله کشورهایی میداند که یکی از سریعترین روندهای کاهش فقر در جهان را ثبت کردهاند. کاهش فقر در مناطق روستایی و شهری مشاهده شده و خانوارها بهبود چشمگیری در سطح رفاه خود تجربه کردهاند. این پیشرفت در مناطق روستایی هند سریعتر بوده و سهم قابلتوجهی در کاهش شکاف فقر میان روستا و شهر داشته است.
پیشرفت فراتر از فقر درآمدی
پیشرفت هند به سنجههای مبتنی بر درآمد و مصرف محدود نمیشود. فقر چندبعدی نیز که محرومیت را در ابعاد گستردهتری از استانداردهای زندگی میسنجد، به میزان قابلتوجهی کاهش یافته است. در گزارش اجمالی بانک جهانی آمده است که نرخ فقر چندبعدی هند، بر اساس شاخص فقر چندبعدی (MPI) متعلق به «ابتکار فقر و توسعه انسانی آکسفورد»، از ۵۳٫۸ درصد در سالهای ۲۰۰۵–۲۰۰۶ به ۱۶٫۴ درصد در سالهای ۲۰۱۹–۲۰۲۱ کاهش یافته است. این نرخ بر اساس معیار سنجش فقر چند بعدی خود بانک جهانی نیز در سالهای ۲۰۲۲–۲۰۲۳ برابر با ۱۵٫۵ درصد بوده است. این شاخصها بهبود قابلتوجه شرایط زندگی در گذر سالها و پیشرفت در رفع محرومیت در ابعاد مختلف را نشان میدهند.
دادههای فقر چندبعدی همچنین تصویری از حوزههایی ارائه میدهند که همچنان به پیشرفت بیشتر نیاز دارند. دادههای پیمایش سال ۲۰۲۲ بانک جهانی نشان میدهد که ۹۹ درصد جمعیت به برق و بیش از ۹۳ درصد به تاسیسات استاندارد تامین آب آشامیدنی دسترسی دارند. این شاخصها هم دستاوردهای حاصلشده و هم حوزههایی را نشان میدهند که تداوم تلاشهای توسعهای در آنها همچنان اهمیت دارد. گسترش دسترسی به خدمات ضروری، یکی از ابعاد مهم بهبود کلی رفاه خانوارهاست.
اشتغال و مشارکت زنان در نیروی کار
رشد اشتغال از عوامل مهم کاهش فقر در هند بوده است. بین سالهای ۲۰۱۷ و ۲۰۲۳، شمار شاغلان حدود ۱۳۴میلیون نفر افزایش یافت. بخش عمده این افزایش ناشی از ورود زنان روستایی به مشاغل دارای دستمزد و افزایش شمار اعضای دارای درآمد در خانوارهای آنان بوده است. افزایش اشتغال، بهویژه در میان زنان روستایی، به بهبود درآمد و رفاه خانوارها کمک کرده است. این پیشرفت عمدتا به رشد چشمگیر مصرف، افزایش اشتغال ـ بهویژه در میان زنان ـ و گسترش پرداختهای انتقالی اجتماعی، از جمله یارانههای غذایی، نسبت داده میشود.
افزایش مشارکت زنان در کارِ با دستمزد، بهویژه برای خانوارهای روستایی اهمیت دارد. با ورود زنان بیشتر به بازار کار، منابع درآمدی تازهای در اختیار خانوارها قرار میگیرد، شمار اعضای دارای درآمد افزایش مییابد و رفاه خانوار بهبود پیدا میکند. بنابراین، رشد اشتغال ثبت شده بین سالهای ۲۰۱۷ و ۲۰۲۳، علاوه بر افزایش تعداد مشاغل، نشاندهنده تغییر در ترکیب مشارکت اقتصادی اعضای خانوار است.
همگرایی روستا و شهر و تغییر جغرافیای فقر
کاهش فقر در هند با بهبود رفاه در مناطق روستایی و شهری نیز همراه بوده و پیشرفت سریعتر در روستاها به کاهش شکاف میان این دو کمک کرده است. با این حال، فقر همچنان در مناطق روستایی تمرکز بیشتری دارد؛ مناطقی که بهرهوری در آنها پایینتر است و دسترسی به فرصتهای شغلی باکیفیتتر در بخشهای غیرکشاورزی همچنان محدودتر باقی مانده است. با وجود بهبود سطح زندگی در بیشتر ایالتها، حدود ۵۷ درصد از جمعیت فقیر هند متعلق به خانوارهای ساکن پهنهای پیوسته است که از ایالت اوتار پرادش تا بنگال غربی امتداد دارد. از این رو، کاهش بیشتر فقر در سطح ملی، بیش از پیش به فراهم کردن زمینه اشتغال مولد در این ایالتها وابسته خواهد بود.
تداوم روند پیشرفت
بانک جهانی پیشبینی میکند که کاهش فقر، ولو با آهنگی کندتر، ادامه یابد. بر اساس خط فقر روزانه ۴٫۲۰ دلار آمریکا، پیشبینی میشود نرخ فقر از ۱۴٫۲ درصد در سال ۲۰۲۶ به ۱۲٫۱ درصد تا سال ۲۰۲۸ کاهش یابد. در گزارش تصریح شده است که این پیشبینیها تقریبی و مبتنی بر شبیهسازی خرد هستند و با بازنگری دادههای بازار کار و اقتصاد کلان یا در دسترس قرار گرفتن دادههای جدید، بهروزرسانی خواهند شد.
پیشرفت هند هم از نظر شمار افرادی که از فقر رهایی یافتهاند و هم از نظر گستره بهبودهایی که در شاخصهای گوناگون منعکس شدهاند، قابلتوجه است. هند همچنان متعهد است که از طریق اشتغال مولد، افزایش درآمد خانوارها و ارائه موثر خدمات عمومی، این دستاوردها را گسترش دهد تا خواستهها و آرمانهای مردمش تحقق یابد. تجربه هند نشان میدهد که کاهش فقر را باید به معنای بهبود فراگیر شرایط اقتصادی و اجتماعی مردم دانست؛ بهبودی که از طریق افزایش فرصتهای شغلی، ارتقای رفاه خانوارها، مشارکت زنان در فعالیتهای اقتصادی و گسترش دسترسی به خدمات ضروری حاصل میشود. دستاوردهای دهه گذشته، پایهای محکم برای تداوم این پیشرفت فراهم کرده است.
* سفیر جمهوری هند در ایران


