ریز هزینه ساخت مسکن
دنیای اقتصاد : بازار ساختوساز مسکونی در ایران همزمان با دو فشار فزاینده مواجه است؛ «حبس سرمایه در پروژههای نیمهتمام» و جهش «هزینه تکمیل ساختمانها». آمارهای رسمی نشان میدهد در سال ۱۴۰۳ تنها ۱۷درصد کارگاههای ساختمانی فعال به مرحله تکمیل رسیدند و در همین سال، هزینه احداث ساختمان نسبت به سال قبل ۴۴درصد افزایش یافت. در این میان، هزینه خرید مصالح فولادی ۹۱درصد رشد کرد. همزمانی کاهش سهم پروژههای تکمیلشده با افزایش هزینههای ساخت، نهتنها سرمایه در گردش سازندگان را تحت فشار قرار داده، بلکه هزینه بازگشت پروژههای نیمهتمام به چرخه تولید را نیز افزایش داده است؛ وضعیتی که میتواند به کوچکشدن مقیاس ساختوساز و عقبنشینی بیشتر سرمایهگذاران از بازار مسکن منجر شود.
یخزدگی سرمایه در کارگاههای ساختمانی
مرکز آمار ایران نتایج طرح «آمارگیری از سرمایهگذاری در بخش ساختمان در نقاط شهری کشور» برای سال۱۴۰۳ را منتشر کرد؛ مطابق دادههای اعلامی در این سال ۲۳۸هزار کارگاه فعال ساختمانی در کشور فعالیت داشتند که از این تعداد ۲۱۰هزار کارگاه کاربری مسکونی داشتند. براساس گزارش اخیر مرکز آمار ایران از کل کارگاههای ساختمانی فعال تا پایان این سال تنها ۴۰هزار کارگاه یعنی تقریبا ۱۷درصد فعالیت خود را تکمیل کرده و فعالیت در ۸۳درصد کارگاهها نیمهتمام ماند. کارگاههای ساختمانی فعال در سال ۱۴۰۳ لزوما فعالیت خود را در همین سال آغاز نکردهاند. در گزارش مرکز آمار ذکر شده که ۴۸درصد این کارگاهها در همین سال آغاز به کار کردهاند، ۳۷درصد در سال ۱۴۰۲ فعالیت در آنها آغاز شد و مابقی مربوط به سال ۱۴۰۱ و قبلتر است. البته ساختوساز در کشور فعالیتی نسبتا زمانبر است و کمتر پروژهای در بازه یکساله به اتمام میرسد؛ اما بسته به مقیاس، عمده پروژههای ساختوساز به شرط تامین منابع مالی در بازه حدودا ۱۸ماهه یعنی یک و نیم سال پایان مییابند. درحالیکه ۵۲درصد کارگاههای ساختمانی فعال در کشور در سال مورد بررسی (۱۴۰۳)، یک سال یا دو سال قبلتر آغاز به کار کردهاند؛ در شرایط عادی و نرمال انتظار میرفت که بخش بیشتری از کارگاههای ساختمانی (نسبت به ۱۷درصد تکمیل شده) تا پایان سال، تکمیل شوند.
مطابق گزارش سال قبل مرکز آمار در سال ۱۴۰۲، ۲۶۵هزار کارگاه ساختمانی با کاربری مسکونی در شهرهای کشور فعال بود؛ همچنین در سال ۱۴۰۲، فعالیت در ۲۲درصد کارگاهها به پایان رسید. به این ترتیب در یک سال از سویی ۲۱درصد از تعداد کل کارگاههای ساختمانی فعال در کشور کاسته شد و از سوی دیگر سهم کارگاههای تکمیلشده نیز در این بازه آب رفت؛ این موضوع به این مفهوم است که «سرعت تکمیل ساختمانها» در بخش مسکونی کاهش یافته است. از این موضوع میتوان با عنوان یخزدگی سرمایه در صنعت ساختمان یاد کرد، موضوعی که از سالهای قبلتر آغاز شده، اما با توجه به تشدید چالشهای حاکم بر صنعت ساختمان، هر سال شدت بیشتری به خود گرفته است.
آبرفت سرمایه در صنعت ساختمان
ساختمانسازها در سالهای گذشته، در محاسبات حسابداری و بر مبنای اختلاف قیمت فروش واحدهای مسکونی با هزینههای اسمی ساخت، در شهرهای مختلف کشور بازدهی مثبت داشتهاند. برای نمونه، متوسط بازدهی اسمی سرمایهگذاری در ساختوساز تهران از ابتدای دهه ۱۴۰۰ تاکنون حدود ۲۱درصد بوده است. این میزان بازدهی اگرچه در مقایسه با سایر بازارهای سرمایهگذاری غیرمولد پایینتر است، اما در محاسبات حسابداری همچنان بهعنوان سود سازنده ثبت میشود. بااینحال، محاسبه بازدهی ساختوساز بر مبنای هزینه جایگزینی ساختمان، تصویر متفاوتی از وضعیت این بازار ارائه میدهد. بر این اساس، سازنده در جریان ساخت و فروش واحدهای مسکونی، بهجای افزایش سرمایه، با کاهش ارزش واقعی آن مواجه میشود؛ پدیدهای که میتوان از آن بهعنوان «آبرفت سرمایه ساختمانی» یاد کرد.
این وضعیت دستکم در سال ۱۴۰۳، براساس آمار رسمی، به کارگاههای ساختمانی تولید مسکن نیز سرایت کرد و پیامد آن، تضعیف مستقیم سرمایه در گردش سازندگان بود. زمانی که درآمد حاصل از فروش واحدهای نوساز برای تامین هزینه ساخت همان واحد یا ساختمانی مشابه کفایت نمیکند، ادامه فعالیت در بازار ساختوساز برای همه سازندگان به یک اندازه امکانپذیر نیست. در چنین شرایطی، دو مسیر پیش روی فعالان این بازار قرار میگیرد. گروه نخست، سازندگانی هستند که به پشتوانه بنیه مالی قوی و ذخایر سرمایهای، میتوانند برای مدتی به فعالیت خود ادامه دهند؛ حتی اگر فروش ساختمانهای ساختهشده با قیمتی پایینتر از هزینه جایگزینی، به زیان اقتصادی آنها منجر شود. در مقابل، گروهی دیگر ناچار میشوند پروژههای بعدی را با مقیاسی کوچکتر آغاز کنند یا اساسا از بازار تولید مسکن خارج شوند.
پیشتر، نتایج بررسی سرمایهگذاری واقعی در بازار ساختوساز کشور نشان داده بود که حجم واقعی سرمایهگذاری برای آغاز پروژههای جدید در سال ۱۴۰۴، در مقایسه با روند ۲۰ سال گذشته، با افتی تاریخی معادل ۶۳درصد مواجه شده است. اکنون، بررسی تازه این بازار امکان تحلیل دقیقتری از دلایل این عقبنشینی فراهم میکند. کاهش ارزش واقعی سرمایه سازندگانی که در سال ۱۴۰۳ واحدهای خود را فروختند تا در سال بعد پروژههای جدیدی را آغاز کنند، بخشی از آنها را از بازار خارج کرد و گروه دیگری را به سمت رفتارهای محتاطانهتر و انقباضی سوق داد.
براساس گزارش مرکز آمار در سال ۱۴۰۳ تقریبا ۱۹۸هزار ساختمان در کشور نیمهتمام ماند؛ با در نظر گرفتن ضریب ۳.۱ در تبدیل هر کارگاه به واحد مسکونی، در این سال بیش از ۶۰۰هزار واحد مسکونی به دلایل مختلف امکان تکمیل و عرضه به بازار را نیافتند. در گزارش مرکز آمار متوسط هزینه ساخت هر کارگاه ساختمانی ۹.۷میلیارد برآورد شده؛ با در نظر گرفتن ضریب ۳.۱، هزینه ساخت هر واحد مسکونی در کشور تقریبا ۳میلیارد و ۲۰۰میلیون تومان است. در گزارش سال ۱۴۰۲ هزینه ساخت هر واحد تقریبا یکمیلیارد و ۸۰۰میلیون تومان بود. با توجه به تورم عمومی و تورم مصالح، طولانی شدن زمان پیشرفت پروژههای ساختمانی بر هزینههای ساختوساز افزوده و عاملی در جهت رشد قیمت تمامشده ساخت مسکن شمرده میشود. به این ترتیب «مردم» و «سرمایهگذاران ساختمانی» متضررین اصلی عدم تکمیل پروژههای ساختوساز در زمان مقرر هستند.
در گزارش اخیر مرکز آمار ایران برشی از هزینه انجامشده به تفکیک آمده است. متوسط هزینه انجامشده در هر کارگاه ساختمانی در این سال ۲میلیارد و ۴۰۰میلیون تومان بوده است که نسبت به متوسط هزینه انجامشده در هر کارگاه ساختمانی در سال ۱۴۰۲ که برابر یکمیلیارد و ۶۰۰میلیون تومان بوده، رشدی ۴۴درصدی داشته است. این رشد هزینه ناشی از تورم و نه افزایش سهم پیشرفت پروژهها رقم خورده است.
برشی از متوسط هزینههای انجامشده در کارگاههای ساختمانی فعال در سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۲ براساس دادههای مرکز آمار ایران - براساس هر ساختمان



