محاصره نباید ادامه پیدا کند
دنیای اقتصاد : تحرک نفتکشهای ایرانی و تاکید مقامات درباره پایان دادن به محاصره، از تغییر محاسبات تهران در مواجهه با جنگ فرسایشی حکایت دارد. در شرایطی که افق توافق همچنان مبهم و محاصره به ابزاری برای فشار مستمر تبدیل شده، ایران شکستن این وضعیت را نه صرفا راهی برای احیای صادرات و درآمد ارزی، بلکه ضرورتی برای خروج از «نه جنگ، نه صلح» میبیند. هزینه محاصره همچنین خود را در کاهش مزیت رقابتی پالایشگاههای چینی بروز داده است؛ وضعیتی که پایداری آن به تداوم مازاد عرضه و امکان جایگزینی نفت ایران بستگی دارد.
ایران در حال حرکت از تحمل محاصره به سمت آزمودن آن است؛ نه لزوما به این دلیل که جنگ را میخواهد، بلکه چون تداوم وضعیت فعلی میتواند از یک جنگ نظامی، اقتصاد کشور را فرسودهتر کند. تحرک تازه نفتکشهای حامل نفت ایران و گزارشها درباره آمادهسازی برای ازسرگیری صادرات، نشانهای از تغییر محاسبات تهران در مواجهه با محاصره دریایی آمریکا است. وقتی افق توافق همچنان مبهم است، جنگ میتواند در سطحی محدود ادامه پیدا کند، مذاکرات بدون نتیجه بماند و محاصره به ابزار اصلی فشار واشنگتن تبدیل شود؛ ایران در چنین وضعیتی با مسالهای مواجه است که نه جنگ تمامعیار است و نه امکان بازگشت به شرایط عادی را فراهم میکند، بلکه نوعی جنگ فرسایشی اقتصادی با پیامدهای مستقیم بر درآمد ارزی، واردات، تولید و ثبات داخلی است.
به همین دلیل، شکستن محاصره بهتدریج از یک گزینه پرریسک به یک ضرورت در محاسبات تهران تبدیل میشود. اولین نفتکش در حال بارگیری نفت ایران از طریق انتقال کشتیبهکشتی در خلیج فارس، طبق گزارش تانکرترکرز، میتواند نخستین محموله نفت خامی باشد که از زمان بازگشت محاصره آمریکا در ۱۴ ژوئیه، برای عبور از محدوده محاصره آماده میشود. رویترز نیز این تحرک را گزارش کرده، اما هنوز خروج موفق نفتکش و مقصد نهایی آن تایید نشده است. اهمیت این تحرک در همین نقطه است: تهران در حال آزمودن امکان عبور از سد دریایی و نه صرفا اعلام آمادگی برای صادرات است.
محاصره برای واشنگتن به اولویت اصلی تبدیل شده است. در شرایطی که جنگ نظامی میتواند هزینههای سیاسی، اقتصادی و عملیاتی سنگینی برای آمریکا داشته باشد، فشار دریایی و قطع جریان درآمد نفتی ایران امکان اعمال فشار مستمر را بدون نیاز به جنگ گسترده فراهم میکند. این همان سناریوی خطرناک برای تهران است؛ وضعیتی که میتواند برای ماهها و حتی بیشتر ادامه یابد، درحالیکه همزمان احتمال حملات محدود، تبادل ضربات نظامی و مذاکره نیز منتفی نیست. اعزام و استقرار گسترده نیروهای آمریکایی در منطقه، در کنار توقف مذاکرات و استمرار فشار نظامی، نشان میدهد که واشنگتن الزاما میان جنگ و دیپلماسی انتخابی صفر و یک قائل نیست. در چنین شرایطی، محاصره را باید چیزی فراتر از تحریمهای سنتی دانست؛ نوعی «تحریم پلاس» که مستقیما مسیر صادرات را مسدود میکند و همزمان بر واردات، دسترسی به ارز و توان تامین نیازهای اقتصادی فشار میآورد. ایران ممکن است بتواند مدتی این وضعیت را تحمل کند، اما استمرار آن به معنای انباشتهشدن آسیبپذیریهایی است که در نهایت از محدودیت درآمد نفتی به کاهش قدرت خرید، دشواری تامین کالا و فشار بر نرخ ارز منتقل میشود.
اهمیت زمانبندی این فشار نیز قابلتوجه است. به نوعی ایران تا اواخر نوامبر هم از فروش محمولههایی که پیشتر در دریا و خارج از محدوده محاصره قرار داشتند، همچنان درآمد دریافت میکرد. با توجه به فاصله زمانی حمل نفت به چین و تسویه مالی محمولهها، قطع صادرات الزاما به معنای قطع فوری درآمد نیست. اما این حاشیه زمانی نیز در حال پایان یافتن است. گزارشهای تحلیلی مبتنی بر دادههای کپلر نشان میدهد که درآمد حاصل از محمولههای قبلی میتواند تا اواسط دسامبر به ایران برسد؛ پس از آن، اگر صادرات جدیدی انجام نشود، فشار ارزی وارد مرحله بسیار جدیتری خواهد شد. بارگیری صادرات ۲میلیون بشکهای در ماه سپتامبر آخرین محموله قابلتوجهی بود که ایران روانه بازارهای صادراتی در شرق آسیا کرد. اگرچه دادههای منتشرشده از کپلر و گزارشهای رویترز از توقف بارگیری نفت خام در سپتامبر حکایت دارند. بنابراین نمیتوان این رقم را بهعنوان صادرات قطعی آن ماه در نظر گرفت. آنچه اهمیت دارد، استمرار تسویه محمولههای پیشین و نزدیک شدن ایران به نقطهای است که دیگر درآمدهای گذشته نیز نمیتوانند خلأ صادرات جدید را جبران کنند.
در همین چارچوب، گزارشها درباره احتمال حرکت نفتکشها به سمت چین معنایی فراتر از فروش نفت پیدا میکند. عبور موفق حتی یک نفتکش میتواند نشان دهد که محاصره، برخلاف ادعای واشنگتن، مطلق و نفوذناپذیر نیست. در مقابل، توقیف یا حمله به نفتکش میتواند زمینه گسترش درگیری را فراهم کند. برخی رسانهها نیز در گزارشهای اخیر خود درباره ضرورت ارسال کاروان نفتی، از احتمال پاسخ به حمله به نفتکشها و هدف قرار گرفتن تاسیسات انرژی منطقه سخن گفتهاند. این محاسبه با موضعگیریهای نظامی ایران درباره ناممکن بودن تداوم جنگ فرسایشی نیز همخوانی دارد. در روایت تهران، نه میتوان به توافقی که هنوز تضمین نشده امید بست، نه میتوان پذیرفت که کشور برای ماهها زیر فشار محاصره و در وضعیتی نیمهجنگی باقی بماند. در نتیجه، حتی اگر توافق حاصل نشود، بازگشت به تقابل فعال میتواند از تداوم فرسایش خاموش مطلوبتر تلقی شود.
شکستن محاصره، در این معنا، فقط تلاش برای فروش نفت نیست؛ تلاش برای خروج از وضعیت «نه جنگ، نه صلح» است. تهران میخواهد ابتکار عمل را از انتظار برای تصمیم واشنگتن خارج کند و هزینه تداوم محاصره را نیز بالا ببرد. اما این مسیر، به همان اندازه که میتواند فشار اقتصادی را کاهش دهد، خطر برخورد نظامی و گسترش جنگ را افزایش میدهد. مساله اصلی اکنون این است که آیا ایران میتواند محاصره را به چالش بکشد، بدون آنکه عبور از آن به نقطه آغاز یک دور تازه و پرشدت از جنگ تبدیل شود.
سردار محبی: تکلیف جنگ را یکسره میکنیم
دو کفه محاصره نفت ایران


