جنگ و بازتوزیع قدرت در بازار نفت آسیا
بازگشت نفت کشورهای عربی خلیجفارس به بازار هند
پرنیان پناهی*
بازار جهانی نفت در حال تجربه یکی از مهمترین جابهجاییهای تجاری خود در سالهای اخیر است؛ جابهجایی که در آن، پیامدهای جنگ و ناامنی ژئوپلیتیک برای برخی تولیدکنندگان به محدودیت صادرات و از دست رفتن بازار منجر شده، اما برای گروهی دیگر فرصتی برای افزایش سهم بازار و تقویت موقعیت اقتصادی فراهم کرده است. تازهترین نشانه این تحول، پیشی گرفتن صادرات نفت کشورهای حوزه خلیجفارس از روسیه در بازار هند است؛ اتفاقی که فراتر از تغییر ترکیب واردات یک کشور، از تغییر موازنه رقابت میان تولیدکنندگان بزرگ نفت در آسیا حکایت دارد.
اهمیت این تحول زمانی روشنتر میشود که جایگاه هند در بازار جهانی نفت را در نظر بگیریم. هند با مصرف روزانه حدود ۶میلیون بشکه نفت در سال۲۰۲۵، پس از ایالات متحده و چین، سومین مصرفکننده بزرگ نفت جهان بوده و حدود ۵.۶درصد از تقاضای جهانی را به خود اختصاص داده است. افزون بر این، وابستگی این کشور به واردات نفت خام در سال مالی ۲۰۲۶-۲۰۲۵ به حدود ۸۸درصد رسیده است. بنابراین، هند نهفقط یک مشتری بزرگ، بلکه یکی از بازارهای راهبردی برای صادرکنندگان نفت به شمار میرود؛ بازاری که تغییر در ترکیب تامینکنندگان آن میتواند بر جریان تجارت نفت و قدرت چانهزنی تولیدکنندگان اثر بگذارد. بر اساس گزارشی که بلومبرگ در ۱۲نوامبر۲۰۲۶ منتشر کرده است، با استناد به دادههای شرکت تحلیل بازار نفت Kpler، جریان نفت خام از خلیجفارس به هند در روزهای ابتدایی نوامبر به حدود ۲میلیون بشکه در روز رسیده؛ درحالیکه واردات نفت روسیه به حدود ۱.۸میلیون بشکه در روز کاهش یافته است.
جریان نفت خلیجفارس به هند
این نخستینبار از زمان آغاز جنگ با ایران است که جریان نفت خلیجفارس به هند از واردات روسیه پیشی میگیرد. پیش از تشدید درگیریها، جریان نفت از تنگه هرمز به مقصد هند بهطور متوسط حدود ۲.۸میلیون بشکه در روز بود؛ رقمی که در آوریل۲۰۲۶، در پی حملات به کشتیها و اختلال در تردد دریایی، به حدود ۲۴۷هزار بشکه در روز سقوط کرد. اختلال در مسیر سنتی انتقال نفت خلیجفارس، فرصتی برای روسیه ایجاد کرد تا با افزایش صادرات به هند، بخشی از خلأ عرضه خاورمیانه را جبران کند. بااینحال، این مزیت تحت تاثیر تغییر شرایط لجستیک و اقتصادی قرار گرفته است. افزایش هزینه حمل نفت روسیه، طولانیتر بودن مسیرهای انتقال و کاهش مزیت قیمتی آن، در کنار احیای جریان صادراتی خلیجفارس، معادله خرید را برای پالایشگاههای هندی تغییر داده است.
در مقابل، تولیدکنندگان خاورمیانه با قیمتگذاری رقابتی و استفاده از انتقال کشتی به کشتی در خارج از محدوده پرریسک تنگه هرمز، امکان تداوم بخشی از جریان صادرات را فراهم کردهاند. در این میان، کشورهای عربی خلیجفارس از مهمترین بهرهبرداران شرایط جدید هستند. صادرات مجموع عربستان سعودی، امارات متحده عربی، عراق و کویت در اکتبر۲۰۲۶ به ۱۵میلیون بشکه در روز رسید؛ رقمی نزدیک به سطح ابتدای سال. این آمار از بازیابی ظرفیت صادراتی این تولیدکنندگان حکایت دارد. عربستان و امارات با اتکا به ظرفیت تولید، زیرساختهای صادراتی و شبکههای تجاری بینالمللی و عراق و کویت با بازگشت تقاضای آسیایی برای نفت خاورمیانه، فرصت دارند حضور خود را در بازارهای مصرف تثبیت کنند.
کاهش مقطعی صادرات!
برای ایران، پیام این تحولات فراتر از کاهش مقطعی صادرات است. در شرایطی که کشور با پیامدهای جنگ بر تولید، زیرساختها، حملونقل و امکان فروش نفت مواجه است، رقبای منطقهای در حال تقویت روابط تجاری خود با مصرفکنندگان بزرگ هستند. هرچند افزایش صادرات کشورهای عربی به هند را نمیتوان معادل جایگزینی مستقیم نفت ایران دانست، اما این روند نشان میدهد که عرضهکنندگان دیگر میتوانند بخشی از فضای تجاری ایجادشده را در اختیار بگیرند. در بازار نفت، مشتریان برای تامین مستمر پالایشگاههای خود ناگزیرند منابع جایگزین پیدا کنند و روابطی که در دوره بحران شکل میگیرد، ممکن است پس از پایان آن نیز ادامه یابد. روسیه نیز با محدودیتهای ناشی از جنگ اوکراین و حملات به زیرساختهای انرژی خود مواجه است.
بر اساس دادههای نقلشده در گزارش بلومبرگ، صادرات دریایی روسیه در چهار هفته منتهی به ۸نوامبر با کاهش ۴۰هزار بشکهای به ۳.۶میلیون بشکه در روز رسید. بنابراین، ۲بازیگر مهم نفتی، هر یک به دلایل ژئوپلیتیک متفاوت، با دشواریهایی در حفظ مزیت صادراتی خود روبهرو هستند؛ درحالیکه تولیدکنندگان عربی برای تقویت جایگاهشان در بازار آسیا فضای بیشتری یافتهاند. معیار رقابت در چنین شرایطی تنها قیمت فروش در مبدأ نیست. پالایشگاهها هزینه نهایی تحویل نفت را در نظر میگیرند؛ هزینهای که قیمت خرید، کرایه حمل، بیمه ریسک جنگ، هزینه انتقال و زمان رسیدن محموله را دربرمیگیرد. ازاینرو، حتی تخفیف قیمتی نیز ممکن است نتواند افزایش هزینه حمل و ریسکهای عملیاتی یک عرضهکننده را جبران کند. این واقعیت اهمیت زیرساختهای صادراتی، مسیرهای جایگزین و قابلیت اطمینان عرضه را در رقابت میان تولیدکنندگان افزایش داده است. برای ایران، هزینه این تحولات را نباید صرفا با حجم نفتی که در یک مقطع امکان صادرات آن محدود شده است، محاسبه کرد.
پیامدهایی ماندگارتر از اختلالات کوتاهمدت
از دست رفتن مشتریان، تضعیف قدرت چانهزنی، افزایش هزینه بازگشت به بازار و تقویت موقعیت رقبا میتواند پیامدهایی ماندگارتر از اختلالات کوتاهمدت داشته باشد. بازپسگیری سهم بازار، پس از آنکه پالایشگاهها منابع جایگزین و روابط تجاری تازهای ایجاد کردهاند، لزوما سریع یا کمهزینه نخواهد بود. البته پیشی گرفتن نفت خلیجفارس از روسیه در بازار هند را نباید بازگشت قطعی و دائمی به الگوی پیش از جنگ تلقی کرد. استمرار این روند به امنیت تردد دریایی، هزینه بیمه و حمل، قیمتگذاری فروشندگان و پایداری عرضه روسیه و کشورهای منطقه بستگی دارد. بااینحال، دادههای فعلی یک پیام روشن دارند: درحالیکه ایران و روسیه درگیر هزینههای اقتصادی و ژئوپلیتیک جنگ هستند، تولیدکنندگان عربی خلیجفارس در حال تبدیل بخشی از شرایط جدید به فرصت تجاری و افزایش حضور خود در یکی از مهمترین بازارهای نفت جهان هستند. بازار جهانی نفت برای بازگشت عرضهکنندگان آسیبدیده منتظر نمیماند. در دوره بحران، مسیرهای جدید انتقال، قراردادهای تازه و روابط تجاری جایگزین شکل میگیرند. از این منظر، هزینه راهبردی جنگ برای صنعت نفت ایران تنها کاهش موقت تولید یا صادرات نیست، بلکه خطر واگذاری سهم بازار و تضعیف جایگاه رقابتی کشور در بلندمدت است.
* تحلیلگر حوزه انرژی


