آژانس؛ پشت جنگ یا در مسیر دیپلماسی؟
دنیای اقتصاد: نشست فصلی شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی در فضایی آغاز شده که پرونده هستهای ایران بار دیگر در نقطهای حساس و سرنوشتساز قرار دارد؛ فضایی آمیخته با ابهام در مسیر دیپلماسی، افزایش فشارهای سیاسی، تحرکات نظامی آمریکا در منطقه و تحریکات اسرائیل برای جنگ دوباره. در چنین شرایطی، این نشست و احتمال صدور قطعنامه دوباره میتواند به یکی از حلقههای تعیینکننده در مسیر تشدید یا کاهش تنشها تبدیل شود. از این منظر هر تصمیم و موضعگیری در شورای حکام میتواند فراتر از چارچوب فنی آژانس معنا پیدا کند و بر معادلات امنیتی و سیاسی تاثیر بگذارد.
نگرانی از تکرار سناریوی فشار، زمانی جدیتر میشود که تجربه قطعنامه قبلی شورای حکام، مواضع و اظهارات رافائل گروسی و احتمال طرح مجدد ادعاها و مطالبات علیه ایران را در کنار تحرکات نظامی آمریکا و تهدیدهای اسرائیل قرار دهیم. مجموعه این عوامل میتواند زمینه صدور قطعنامهای جدید را فراهم کند؛ قطعنامهای که در صورت حرکت پرونده به سمت تقابل، ظرفیت تبدیل شدن به ابزار سیاسی و حتی زمینهساز توجیه حمله احتمالی به تاسیسات هستهای ایران، بهویژه تاسیسات کوهکلنگ، را خواهد داشت. در این میان، نقش آژانس و مدیرکل آن نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است. انتظار میرود آژانس در جایگاه نهادی تخصصی، با رویکردی مستقل و مبتنی بر ضوابط فنی عمل کند؛ اما آنچه نگرانیها را افزایش میدهد، احتمال غلبه فضای سیاسی بر ارزیابیهای فنی و تبدیل گزارشها و مواضع آژانس به اهرمی برای فشارهای فراتر از ماموریت نظارتی آن است. در چنین شرایطی، مرز میان نظارت فنی و بهرهبرداری سیاسی از پرونده هستهای بیش از گذشته اهمیت پیدا میکند.
با این حال، مساله مهم این است که چنین مسیری یک تجربه تازه نیست. ایران پیش از این، در دو جنگ ۱۲ روزه و ۴۰ روزه با منطق فشار، تهدید و حمله نظامی مواجه شده است. در هر دو تجربه، حمله و تخریب نهتنها نتوانست مساله هستهای را به راهحل مورد نظر مهاجمان برساند، بلکه پیچیدگیهای پرونده را افزایش داد و منطقه را در معرض هزینههای سنگین امنیتی و سیاسی قرار داد. آنچه امروز با آن مواجهیم، خود میتواند نشانهای از ناکامی راهبردی باشد که تصور میکرد با تکیه بر قدرت نظامی، مسائل سیاسی و امنیتی قابل حلوفصل هستند.
از سوی دیگر، حمله به تاسیسات هستهای صرفا یک اقدام نظامی محدود به اهداف مشخص نیست. چنین اقدامی میتواند زنجیرهای از پیامدهای امنیتی، سیاسی و منطقهای به دنبال داشته باشد؛ از افزایش سطح تنش و دشوارتر شدن مسیر مذاکرات گرفته تا تغییر محاسبات بازیگران و کاهش بیشتر امکان اعتمادسازی. بنابراین، تصور اینکه با یک حمله دیگر میتوان پروندهای با ابعاد پیچیده سیاسی و فنی را مختومه کرد، با واقعیتهای این بحران همخوانی چندانی ندارد.
نشست شورای حکام نیز در همین بستر برگزار میشود؛ بستری که در آن مسیر دیپلماسی هنوز روشن نیست، چشمانداز توافق مبهم مانده و همزمان نشانههای فشار و تهدید همچنان به چشم میخورد. پرسش اینجاست که آیا قرار است بار دیگر مسیر تقابل جایگزین تلاش برای یافتن راهحل سیاسی شود؟ آیا صدور قطعنامه جدید میتواند به باز شدن پنجرهای برای گفتوگو منجر شود یا صرفا حلقه فشار را تنگتر خواهد کرد؟ و مهمتر از آن، آیا طرفهایی که از حل مساله هستهای سخن میگویند، واقعا به دنبال راهحل هستند یا همچنان فشار را بهعنوان هدف و نه وسیله دنبال میکنند؟


