تکرار چرخه معیوب
دنیای اقتصاد : توقیف سریال «یَل» به دستور قضایی، بار دیگر پرونده نظارت بر شبکه نمایش خانگی را به یکی از موضوعات بحثبرانگیز فضای فرهنگی تبدیل کرده است. مجموعهای که با تکیه بر فضایی جنایی و معمایی و حضور گروهی از بازیگران شناختهشده به یکی از تولیدات مورد توجه نمایش خانگی تبدیل شده بود، حالا به دلیل نمایش چند ثانیه در قسمت ششم، با توقف انتشار روبهرو شده است. ماجرا اما فقط به یک سکانس و واکنشهای پیرامون آن محدود نمیشود؛ این اتفاق پرسشهای قدیمی درباره حدود نظارت، شیوه ممیزی، مسوولیت پلتفرمها و نسبت میان عرف اجتماعی و ضوابط رسمی را دوباره مطرح کرده است.
ماجرا از قسمت ششم سریال آغاز شد؛ جایی که شخصیت داستان با بازی بابک حمیدیان، مادرش با بازی سهیلا رضوی را در آغوش میگیرد. همین تصویر واکنشهایی را در شبکههای اجتماعی به دنبال داشت. گروهی از کاربران این صحنه را مغایر با موازین شرعی و عرف جامعه دانستند و خواستار برخورد با سازندگان مجموعه شدند. در مقابل، اصل ماجرا برای گروهی دیگر پرسشبرانگیز بود: چگونه تصویری از یک رابطه عاطفی میان مادر و فرزند میتواند به توقف انتشار یک مجموعه منجر شود؟
بر اساس گزارشهای منتشرشده دادسرای فرهنگ و رسانه، دستور توقف انتشار سریال را تا اطلاع ثانوی صادر کرده است. عنوان اتهامی مطرحشده نیز انتشار محتوای مجرمانه و مغایر با عفت و اخلاق عمومی اعلام شده است. به این ترتیب، پخش قسمتهای بعدی «یَل» در پلتفرم فیلمنت متوقف شده و ادامه انتشار آن به تعیین تکلیف پرونده قضایی وابسته است.
ماجرای ممیزیهایی که اجرا نشدند
اما حاشیههای «یَل» تنها به صحنه آغوش مادر و فرزند مربوط نیست. پیش از صدور دستور قضایی نیز گزارشهایی درباره ممیزیهای ساترا و نحوه اجرای اصلاحیههای این مجموعه منتشر شده بود. خبرگزاری تسنیم یک روز قبل از توقیف این سریال در گزارشی مدعی شد ساترا اصلاحات و ممیزیهایی را به سازندگان اعلام کرده، اما نسخهای که در نهایت در پلتفرم منتشر شده، با اصلاحیههای ابلاغشده مطابقت نداشته است. در همین گزارش به نمایش میز مشروبخوری و مصرف مشروبات الکلی در برخی صحنهها نیز اشاره شده بود. موضوعی که به گفته این رسانه، پرسشهایی درباره چگونگی عبور این تصاویر از مراحل نظارت ایجاد کرده است.
نکته قابلتوجه اینکه پس از انتشار خبر توقیف، گزارشهایی درباره کوتاه شدن صحنه جنجالی نیز منتشر شد. تسنیم از حذف حدود ۲۰ ثانیه از این سکانس در نسخه اصلاحشده خبر داد، اما تاکید کرد که این تغییر مانع صدور دستور توقف انتشار نشده است. بنابراین، حتی اصلاح نسخه منتشرشده نیز نتوانسته فعلا مشکل مجموعه را برطرف کند.
این اتفاق یک پرسش اساسی را پیش روی سازندگان و پلتفرمها قرار میدهد و اینکه اگر یک اثر پیش از انتشار مراحل نظارتی را طی کرده و اصلاحیههای مورد نظر را دریافت کرده است، مسوولیت انتشار نسخه نهایی بر عهده چه کسی خواهد بود؟ سازنده، تهیهکننده، پلتفرم یا نهاد ناظر؟
خبرگزاری فارس در گزارشی نوشته است: «ممنوعه»، «میخواهم زنده بمانم»، «زخم کاری»، «شبکه مخفی زنان»، «تاسیان»، «بدنام» و یک دو جین سریال دیگر، از جمله مصادیقی هستند که تجربه توقف و اعمال اصلاحات مدنظر نهاد ناظر را از سر گذرانده و سیکل موصوف را طی کردهاند. تداوم وضع موجود و کثرت مصادیق اینچنینی در نمایش خانگی، حاکی از سیکلی معیوب و نشاندهنده آن است که مکانیسمهای فعلی نظارت بر تولیدات این عرصه، فاقد کارآیی و اثربخشی لازم هستند و لزوم بازنگری در آنها بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد. اکنون روند پرتکرار توقیف سریالهای نمایش خانگی به دلیل مشکلات محتوایی، در حالی به سیاست غالب ساترا بدل شده که کارآیی و اثرگذاری آن را با تردید و ابهام روبهرو ساخته و به نظر میرسد این نهاد، باید گلوگاه نظارتی خود را تغییر دهد.» در ادامه این گزارش آمدهاست:« یکی از اشکالات مهم عارض بر مکانیسمهای نظارتی ساترا، غلبه رویکرد نظارت پسینی بر نظارت پیشینی است. مرور تجارب موفق در این حوزه نشان میدهد که نظارت موثر، باید بیش از هرچیز ماهیتی پیشگیرانه داشته باشد نه درمانگر و مُسکنگونه. چنین نظارتی میتواند مانع بروز مشکلات محتوایی و هزینهتراشیهای انبوهی باشد که پیشتر شاهد آن بودهایم. اگرچه پیچیدگیهای نظارت بر آثار در دنیای دیجیتال امروز قابل انکار نیست، اما این پیچیدگیها نمیتواند توجیهی دائمی برای بروز مشکلاتی از این جنس باشد.
در این میان، نباید مسوولیت پلتفرمها را نیز نادیده گرفت. سکوهای نمایش خانگی از طریق فروش اشتراک، تبلیغات و جذب مخاطب، به کسب درآمد میپردازند.
با وجود این، در پارهای از مواقع، به نظر میرسد که توقیف یک اثر، بخشی از سیاست آنها در پازل اقتصاد توجه است که با هدف جذب مخاطب بیشتر، طراحی و اجرا میشود. اینجاست که ساترا به عنوان نهاد ناظر باید هزینه اجرای چنین سیاستهایی را برای پلتفرمهای نمایش خانگی بالا ببرد.»
مسالهای فراتر از یک سریال
توقیف «یَل» را باید در چارچوب اختلافهای ادامهدار میان تولیدکنندگان شبکه نمایش خانگی و نهادهای نظارتی بررسی کرد. در سالهای اخیر، بارها آثاری در این حوزه با اصلاحیه، حذف سکانس، توقف انتشار یا حاشیههای قضایی مواجه شدهاند و این ماجرا در چرخهای معیوب مدام تکرار میشود. مساله اصلی در بسیاری از این موارد، نبود شفافیت کافی درباره ضوابط نظارت و چگونگی اجرای آنهاست. اگر ساترا پیش از انتشار یک مجموعه اصلاحیههایی را ابلاغ میکند، باید مشخص باشد مسوولیت کنترل نسخه نهایی بر عهده چه نهادی است. از سوی دیگر، اگر اثری مجوز انتشار گرفته است، تغییر تصمیم درباره ادامه پخش آن نیز باید با توضیح روشن و مستند همراه باشد تا سازندگان و مخاطبان بدانند دقیقا با چه ضابطهای مواجهاند.
در پرونده «یَل» یک پرسش دیگر نیز وجود دارد که چرا باید سرنوشت یک مجموعه چندفصلی و حاصل ماهها کار گروهی از بازیگران و عوامل تولید، به چند ثانیه تصویر گره بخورد؟ آیا حذف یا اصلاح یک سکانس نمیتوانست راهحل کمهزینهتری باشد؟ و مهمتر از آن، آیا توقف انتشار یک مجموعه، بدون روشن شدن جزئیات مسوولیت عوامل و نهادهای ناظر، میتواند به حل اختلافهای مشابه در آینده کمک کند؟
دو نگاه متفاوت به یک اتفاق
واکنشها به توقیف «یَل» را میتوان در دو جریان اصلی دنبال کرد. گروهی از منتقدان و کاربران، نمایش چنین صحنههایی را عبور از ضوابط فرهنگی و اخلاقی میدانند و معتقدند تولیدات شبکه نمایش خانگی نباید از چارچوبهای قانونی و نظارتی خارج شوند. از نگاه این گروه، مساله فقط یک تصویر نیست، بلکه نحوه نظارت بر مجموعههایی است که با مجوز نهادهای رسمی تولید و منتشر میشوند.
در سوی دیگر، گروهی از کاربران و مخاطبان، توقف انتشار یک سریال به دلیل چنین صحنهای را تصمیمی نامتناسب میدانند. از نظر این گروه، نمایش رابطه عاطفی مادر و فرزند، بهخودیخود نمیتواند دلیلی برای متوقف کردن یک مجموعه باشد. آنها همچنین معتقدند توقیف یک اثر نمایشی، پیش از آنکه فرصتی برای ادامه روایت و قضاوت درباره کلیت آن فراهم شود، بیش از هر چیز به زیان مخاطبان و سازندگان تمام میشود.
«یَل» چه سریالی است؟
«یَل» به نویسندگی و کارگردانی جمشید محمودی و تهیهکنندگی نوید محمودی ساخته شده است. این مجموعه از ۱۷ مهرماه ۱۴۰۵ انتشار خود را بهصورت اختصاصی از فیلمنت آغاز کرد و در ژانر درام جنایی و معمایی ساخته شده است. داستان آن در فضای روستایی ایران در دهه ۱۳۵۰میگذرد و قرار است در سه فصل هشتقسمتی روایت شود.نوید محمدزاده، میلاد کیمرام، پردیس احمدیه، بابک حمیدیان، ندا جبرائیلی، حسین یاری، سیدجواد رضویان و محسن قصابیان از جمله بازیگران این مجموعه هستند. ترکیب بازیگران و حضور برادران محمودی در مقام کارگردان و تهیهکننده، از جمله عواملی بود که توجه مخاطبان را در هفتههای اخیر به این سریال جلب کرد.


