تقابل ایران و آمریکا در فاز فرسایش
چرا اولویت ترامپ از توافق به محاصره تغییر پیدا کرد؟
دنیای اقتصاد : پیام ترامپ درباره انتقال تمرکز ونس از پرونده ایران به مسائل داخلی آمریکا و بی‌نیازی واشنگتن به توافق، نشانه‌هایی از تغییر اولویت واشنگتن را منعکس کرده است. در این چارچوب کاخ سفید به‌جای گره زدن پایان جنگ به یک توافق، محاصره دریایی را به محور فشار بر تهران تبدیل کرده است؛ راهبردی فرسایشی که پایداری و موفقیت آن محل تردید است. سیدجلال دهقانی‌فیروزآبادی، استاد دانشگاه علامه طباطبایی و معاون شورای راهبردی روابط‌خارجی، در گفت‌وگو با «اکوایران»، سناریوهای پیش‌روی تهران و واشنگتن را بررسی کرده است.
ترامپ در حال تغییر اولویت‌های خود در پرونده ایران است؛ تغییری که می‌تواند نشانه ورود تقابل تهران و واشنگتن به مرحله‌ای متفاوت اما فرسایشی باشد. مرحله‌ای که در آن، نه توافق جامع در اولویت نخست آمریکا قرار دارد و نه بازگشت به جنگ تمام‌عیار؛ بلکه محاصره دریایی، حفظ فشار اقتصادی و استفاده همزمان از تهدید نظامی و کانال‌های دیپلماتیک، به محور اصلی سیاست واشنگتن تبدیل شده است. نشانه مهم این تغییر را می‌توان در پیام اخیر ترامپ درباره ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، مشاهده کرد. ترامپ اعلام کرد که ونس باید تمرکز خود را بر موضوع فساد و مسائل داخلی آمریکا بگذارد و در عین حال تاکید کرد که واشنگتن برای رسیدن به توافق با ایران ضرورتی احساس نمی‌کند. اهمیت این موضع در آن است که ونس پیش‌تر یکی از چهره‌های اصلی پیگیری مسیر پایان جنگ و مذاکرات بود. حالا ترامپ عملا اولویت او را از پرونده ایران به مسائل داخلی منتقل کرده است. این اتفاق در شرایطی رخ می‌دهد که جمهوری‌خواهان با فشارهای سیاسی و اقتصادی ناشی از جنگ روبه‌رو هستند و ترامپ نیز تمایلی ندارد پایان تقابل با ایران را به یک توافق پیچیده و زمان‌بر گره بزند.
محاصره؛ جایگزین جنگ یا ابزار مذاکره؟
این تغییر جهت را باید در کنار تحولات دیپلماتیک اخیر بررسی کرد. همزمان با انتشار پیام ترامپ، گزارش‌هایی درباره پرواز و تحرکات دیپلماتیک قطر در ارتباط با تهران منتشر شد. دوحه همچنان تلاش می‌کند کانال ارتباطی میان ایران و آمریکا را فعال نگه دارد؛ هرچند اختلاف دو طرف درباره دستور کار مذاکرات پابرجاست. واشنگتن خواهان قرار گرفتن پرونده هسته‌ای ایران در مرکز مذاکرات است، درحالی‌که تهران تاکید دارد پیش از ورود به چنین موضوعی باید درباره محاصره دریایی، تحریم‌ها و پایان درگیری‌ها تعیین تکلیف شود.
این تضاد نشان می‌دهد که فعال بودن میانجی‌گری حتی به معنای نزدیک بودن توافق هم نیست. حتی ممکن است آمریکا در شرایط فعلی، مذاکره را بیشتر به‌عنوان ابزاری برای مدیریت بحران و جلوگیری از تشدید غیرقابل‌کنترل آن دنبال کند. در چنین شرایطی، محاصره دریایی می‌تواند برای ترامپ گزینه‌ای جذاب‌تر از جنگ گسترده باشد؛ ابزاری که امکان محدود کردن درآمدهای ایران و افزایش فشار اقتصادی را فراهم می‌کند، بدون آنکه واشنگتن ناچار باشد هزینه سیاسی و نظامی یک جنگ طولانی را بپردازد. این رویکرد همچنین با خواسته بخشی از کشورهای عربی منطقه برای محدود کردن قدرت ایران در تنگه هرمز و تضمین امنیت صادرات انرژی همپوشانی دارد؛ هرچند کشورهایی مانند قطر و عمان همچنان بر ضرورت کاهش تنش و توافق تاکید می‌کنند.
سیریک و بحرین؛ محاصره با چاشنی درگیری
اما محاصره الزاما به معنای توقف عملیات نظامی نیست. اتفاقات پنج‌شنبه‌شب در سیریک و بحرین نمونه‌ای از امکان همزمانی فشار دریایی و درگیری نظامی محدود است. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، پس از حمله به یک برج مخابراتی در سیریک، سپاه پاسداران اعلام کرد یک رادار هشدار زودهنگام آمریکا در بحرین را هدف قرار داده است. اهمیت این اتفاق در پیام نظامی نهفته است: ادامه محاصره می‌تواند با حملات متقابل و محدود همراه باشد. در واقع، واشنگتن ممکن است فشار دریایی را حفظ کند و در صورت لزوم، حملاتی محدود علیه اهداف نظامی ایران انجام دهد. تهران نیز می‌تواند با هدف قرار دادن منافع نظامی آمریکا یا تهدید مسیرهای کشتیرانی، هزینه این سیاست را افزایش دهد. بنابراین، سناریوی محتمل الزاما بازگشت فوری به جنگ تمام‌عیار نیست؛ بلکه شکل‌گیری وضعیتی است که در آن محاصره ادامه دارد، حملات محدود در مقاطع مختلف اتفاق می‌افتد و همزمان کانال‌های میانجی‌گری برای جلوگیری از انفجار بحران باز می‌مانند.
۶ ماه بعد چه اتفاقی می‌افتد؟
با این حال، پرسش اصلی درباره این راهبرد، امکان تداوم آن است. آیا آمریکا می‌تواند ۶ ماه یا حتی یک سال ایران را تحت محاصره نگه دارد و مطمئن باشد که این فشار در نهایت تهران را به پذیرش شروط واشنگتن وادار می‌کند؟ چنین تضمینی وجود ندارد. محاصره دریایی اگرچه می‌تواند اقتصاد ایران را تحت فشار قرار دهد، اما هزینه‌های آن به مرزهای ایران محدود نمی‌ماند. تداوم ناامنی در تنگه هرمز، افزایش هزینه بیمه کشتی‌ها، اختلال در صادرات انرژی و بالا رفتن قیمت نفت، اقتصاد جهانی و به‌ویژه کشورهای آسیایی و عربی را نیز تحت‌تاثیر قرار می‌دهد. از سوی دیگر، تهران ممکن است به جای عقب‌نشینی، تلاش کند هزینه ادامه محاصره را برای آمریکا و متحدان منطقه‌ای آن افزایش دهد. در این صورت، ابزاری که قرار است جایگزین جنگ باشد، خود می‌تواند زمینه‌ساز دور تازه‌ای از درگیری شود.
سه مسیر پیش روی تهران و واشنگتن
در مجموع، سه سناریو قابل تصور است. نخست، ادامه وضعیت فعلی؛ یعنی محاصره دریایی، حملات محدود و مذاکرات غیرمستقیم. این گزینه در کوتاه‌مدت با رویکرد ترامپ سازگارتر است، زیرا امکان حفظ فشار بدون ورود به جنگی گسترده را فراهم می‌کند. دوم، بازگشت به یک دور درگیری پرشدت؛ سناریویی که در صورت شکست محاسبات دو طرف، افزایش حملات یا هدف قرار گرفتن نیروهای آمریکایی و متحدان منطقه‌ای آن محتمل خواهد بود. سوم، حرکت به سمت توافقی مرحله‌ای؛ توافقی که ابتدا بر توقف درگیری‌ها، کاهش محدودیت‌های دریایی، تضمین امنیت کشتیرانی و سپس ورود به مذاکرات هسته‌ای متمرکز شود.
در نهایت، مساله اصلی این است که محاصره دریایی شاید برای ترامپ جایگزین کم‌هزینه‌تری نسبت به جنگ تمام‌عیار باشد، اما لزوما راهبردی پایدار نیست. آمریکا باید ثابت کند که می‌تواند بدون پرداخت هزینه‌های فزاینده اقتصادی و نظامی، این وضعیت را ادامه دهد و ایران را به عقب‌نشینی وادار کند. به همین دلیل، شاید پرسش اصلی این نباشد که ترامپ مذاکره را انتخاب می‌کند یا جنگ را؛ بلکه این باشد که آیا محاصره، حملات محدود و دیپلماسی موازی می‌توانند برای ۶ماه آینده در کنار یکدیگر دوام بیاورند، یا اینکه همین راهبرد دوگانه در نهایت آمریکا و ایران را دوباره به سمت یک جنگ پرشدت یا توافقی ناگزیر سوق خواهد داد؟
دهقانی فیروزآبادی در گفت‌وگو با «اکوایران»: آیا جنگ دیگری در راه است؟
