کاپ ۳۱؛ آخرین هشدار یا آخرین وعده؟

چرا لحن گوترش این‌قدر تند است؟

دلیل، داده‌هاست. گزارش سازمان ملل در ماه گذشته نشان داد جهان در مسیر عبور از سقف دمای ۱.۵درجه سانتی‌گراد گرمایش است؛ سقفی که کشورها در توافق پاریس قبول کردند برای جلوگیری از بدترین پیامدها دنبال کنند. سال ۲۰۲۶ هم با موج‌های گرمای شدید در اروپای غربی و فروپاشی یک یخچال در نپال شناخته همراه بوده است؛ حادثه‌ای که سیلی ویرانگر ایجاد کرد، بیش از ۱۴۵۰نفر را کشت و سرنوشت هزاران نفر هنوز نامعلوم است. با این حال گوترش پیام ناامیدی نداد. او گفت علم از ما نمی‌خواهد تسلیم شویم، بلکه می‌خواهد «سخت‌تر بجنگیم».  جمله‌ای که به تیتر تبدیل شد: «سوخت‌های فسیلی باید راه دایناسورها را بروند.» تصویر او ساده است: خطر واقعی است، اما هنوز راه چاره وجود دارد.

کلیدواژه آنتالیا: اجرا

لوران فابیوس، نخست‌وزیر پیشین فرانسه و رئیس کنفرانس۲۰۱۵ پاریس، یک روز پیش از آغاز سخنرانی‌ها گفت رهبران باید فراتر از شعار بروند و توضیح دهند قول‌هایشان را چگونه اجرا می‌کنند؛ چون «کلیدواژه آنتالیا، اجراست». همین جمله می‌تواند معیار قضاوت درباره این نشست باشد. سال‌هاست وعده‌ داده می‌شود؛ پرسش اصلی این است که کدام کشور، کدام تعهد را، با چه بودجه و در چه زمانی عملی می‌کند. در روز چهارشنبه، سخنرانان برجسته‌ نشست شامل لولا داسیلوا، رئیس‌جمهور برزیل (که اواخر اکتبر دوباره انتخاب شد و کشورش میزبان نشست سال گذشته بود)، اورسولا فون‌درلاین رئیس کمیسیون اروپا،‌ هان ژنگ معاون رئیس‌جمهور چین، و هیلدا‌ هاینه رئیس‌جمهور جزایر مارشال بودند.

غیبت بزرگان

بزرگ‌ترین پیام این نشست را شاید کسانی داده‌اند که نیامدند. آمریکا، بزرگ‌ترین آلاینده تاریخی، برای دومین سال پیاپی غایب است. دونالد ترامپ که گرمایش زمین را «دروغ» خوانده، پس از بازگشت به قدرت در ۲۰۲۵ آمریکا را از همکاری اقلیمی بیرون کشید. چند کشور دیگر، از جمله فرانسه، آلمان، ژاپن، ایتالیا و کانادا، سران اصلی خود را نفرستادند و در سخنرانی‌ها نماینده نخواهند داشت. محمد آدو، مدیر اندیشکده «پاور شیفت آفریقا»، می‌گوید بزرگ‌ترین اقتصادها باید پیشرو باشند، نه آنکه مسوولیت را به دیگران واگذار کنند. باید منصف بود: غیبت سران همیشه به معنای بی‌اهمیتی نیست و نمایندگان این کشورها در مذاکرات حضور دارند. اما پیام سیاسی آن روشن است: بسیاری از قدرت‌های بزرگ، اقلیم را اولویت نخست خود نمی‌بینند.

برقی‌سازی؛ محور توافق نهایی

ترکیه، میزبان نشست، می‌خواهد هدفی درباره برقی‌سازی محور توافق نهایی باشد: افزایش سهم برق در کل مصرف انرژی جهان از کمی بیش از یک‌پنجم امروز به ۳۵درصد تا ۲۰۳۵. در تئوری، این کار انتشار گازهای گلخانه‌ای خودروها، کارخانه‌ها و ساختمان‌ها را کم می‌کند؛ چون برق جای نفت و گاز مصرفی را می‌گیرد. اما منتقدان مشکل را دقیق نشان می‌دهند: این پیشنهاد الزام نمی‌کند برق جدید از منابع پاک تامین شود. اگر برق اضافه از زغال‌سنگ یا گاز تولید شود، آلودگی از اگزوز به دودکش نیروگاه منتقل می‌شود، نه اینکه حذف شود. به علاوه، دولت‌ها هنوز طرح گسترده‌تری برای خروج تدریجی از زغال‌سنگ، نفت و گاز روشن نکرده‌اند. یعنی طرحی که قرار است راه‌حل باشد، فعلا بخش مهمی از پرسش را بی‌پاسخ می‌گذارد.

استدلال جدید: امنیت و هزینه‌ زندگی

شاید مهم‌ترین نکته سخنرانی گوترش، تغییر زاویه استدلال بود. او فقط از اقلیم نگفت؛ از اقتصاد و امنیت هم گفت: وابستگی به سوخت فسیلی، اقتصادها را هم تهدید می‌کند و این را با رقمی ملموس بیان کرد: سه‌چهارم جمعیت جهان در کشورهایی زندگی می‌کنند که سوخت فسیلی وارد می‌کنند، یعنی گروگان شوک‌های قیمتی‌اند که نه ساخته‌اند و نه می‌توانند کنترل کنند. به گفته‌ او، جنگ‌های اخیر نشان می‌دهد این وضع «دستور پخت ناامنی مزمن و فروپاشی هزینه زندگی» است. این اشاره‌ روشنی به جهش قیمت نفت از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران بود که صادرات نفت خاورمیانه را مختل کرد. اینجا استدلال تغییر کرده: به‌جای «نجات زمین»، می‌گوید «نجات جیب مردم». این تغییر هوشمندانه است؛ چون بسیاری از دولت‌ها تحت فشار تورمند و استدلال اقتصادی را راحت‌تر می‌پذیرند.

پرسش اصلی

گوترش بحران اقلیم را دقیق تشخیص داد: جهان پیش از آنکه خود را با آن وفق دهد، از مرزهای ایمن عبور می‌کند. او خودش هم پذیرفت که واکنش جهان کند بوده است. اما آنچه این نشست را می‌سنجد، دو شکاف است: شکاف میان لحن فوری سخنرانی‌ها و غیبت بسیاری از رهبران و شکاف میان هدف برقی‌سازی و نبود تعهد به برق پاک. پرسش آنتالیا روشن است: وقتی کلیدواژه نشست «اجرا» است، آیا کشورها حاضرند هزینه اجرا را بپردازند؟ و اگر دلیل اقتصادی، یعنی رهایی از شوک‌های قیمتی و ناامنی انرژی، بیش از دلیل اقلیمی دولت‌ها را به حرکت درآورد، آیا نتیجه، گذاری خواهد بود که زمین را هم نجات می‌دهد یا فقط جیب‌ها را؟