محیط‌زیست در میانه بمباران
دنیای‌اقتصاد: ترکیه از ۹ تا ۲۰ نوامبر میزبان یکی از مهم‌ترین رویدادهای بین‌المللی مرتبط با موضوع تغییر اقلیم است. سی‌ویکمین اجلاس اعضای کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد درباره تغییر اقلیم (COP۳۱) با حضور ۱۰۲مقام بلندپایه از ۹۵کشور جهان در شهر آنتالیا در حالی به طرح و بررسی موضوعاتی از قبیل انتشار گازهای گلخانه‌ای ناشی از سوخت‌های فسیلی، امنیت انرژی و فناوری‌های پاک می‌پردازد که مساله بسته شدن تنگه هرمز و در پی آن بحران انرژی و جنگ در یک سال اخیر تبدیل به یکی از مهم‌ترین چالش‌ها در جهان شده است.
رهبران جهان قرار است طی ۲ روز (۱۱و ۱۲نوامبر)، نشستی دو روزه در چارچوب این اجلاس داشته باشند؛ اجلاسی که رئیس‌جمهور ایران هم برای نخستین بار برای شرکت در آن به ترکیه سفر کرده است. این اولین‌بار است که ایران در این سطح در اجلاس مذکور شرکت می‌کند. با توجه به آسیب‌هایی که محیط زیست ایران و به‌طور ویژه اکوسیستم خلیج‌فارس در جنگ اخیر متحمل شده، به گفته شینا انصاری رئیس سازمان حفاظت از محیط زیست، تمرکز ایران در این اجلاس بر تبیین پیامدهای زیست محیطی جنگ و مطالبه‌گری جهانی است. به گفته او، ایران قرار است با ارائه گزارش‌های مستند، آثار و پیامدهای تجاوز بر محیط‌زیست، زیرساخت‌ها و سلامت انسان را در این اجلاس بین‌المللی مطرح کند.
چرا کاپ۳۱ مهم است؟
کاپ۳۱ در ادامه بیش از سه دهه مذاکرات بین‌المللی و دیپلماتیک درباره مقابله با تبعات تغییر اقلیم برگزار می‌شود. راهی که با تصویب کنوانسیون تغییر اقلیم در اجلاس زمین ریو در سال۱۹۹۲ آغاز شد و با برگزاری نخستین اجلاس اعضا در برلین در سال۱۹۹۵ وارد مرحله اجرایی شد و حالا در آنتالیا قرار است با طرح و پیگیری موضوعاتی از جمله تسریع گذار از سوخت‌های فسیلی به انرژی‌های پاک ادامه پیدا کند. اهمیت این اجلاس را از سه منظر می‌توان بررسی کرد: نخست از منظر زیست‌محیطی و اقلیمی که به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای، سازگاری با تغییر اقلیم، مربوط است. دوم، سطح اقتصادی و توسعه‌ای که موضوعاتی مانند تامین مالی مقابله با تبعات تغییر اقلیم، امنیت انرژی، فناوری‌های پاک و گذار عادلانه را دربرمی‌گیرد. سوم، سطح سیاسی و ژئوپلیتیک که به تعارض منافع میان کشورهای توسعه‌یافته و درحال‌توسعه، توزیع هزینه‌های مقابله با تغییر اقلیم و نقش کشورهای صادرکننده انرژی می‌پردازد.
کاپ۳۱ و جنگ
فارغ از اهمیتی که کاپ۳۱ برای محیط زیست جهان دارد، این اجلاس از این منظر برای ایران مهم است که در کنار طرح مسائل مبتلابه جهانی -و در رأس آنها تغییر اقلیم- در کاپ۳۱، قرار است تبعات جنگ‌ها بر محیط زیست و تجربه ایران در یکی از مهم‌ترین اکوسیستم‌های دریایی دنیا هم مطرح شود. خلیج‌فارس که بیش از یک‌سال است عرصه تاخت‌وتاز ناوهاست، آسیب‌های متعددی از منظر محیط زیستی تجربه کرده است. آسیب‌هایی که برخی از آنها تا سال‌ها بعد از پایان این جنگ و رفتن ناوها هم باقی خواهند ماند.
موضوع جنگ و تاثیر آن بر محیط زیست اما از منظر دیگری هم در کاپ۳۱ مطرح شده است. در نخستین روز برگزاری اجلاس، گلن پیترز، پژوهشگر ارشد مرکز پژوهش‌های بین‌المللی اقلیم «سیسرو» از گزارش بودجه کربن جهانی گفت که نتیجه کار تیمی بیش از ۱۴۰پژوهشگر است. به گفته او، این پژوهش نشان می‌دهد درگیری‌ها در خاورمیانه، بسته شدن تنگه هرمز و جنگ روسیه و اوکراین، به افزایش شدید قیمت جهانی نفت خام، گاز طبیعی، بنزین و گازوئیل منجر شده و برخی کشورها را به سمت کمتر کردن مصرف سوخت‌های فسیلی و رو آوردن به انرژی‌های تجدیدپذیر سوق داده است.
به گزارش یورونیوز، پیترز به‌عنوان یکی از نویسندگان این گزارش در سخنانش تاکید کرده است: به‌ندرت پیش می‌آید که تقاضا برای نفت تا این اندازه کاهش پیدا کند. به گفته او، این پژوهش همچنین نشان داده انتشار دی‌اکسیدکربن در پی کاهش مصرف نفت حدود ۰.۷ درصد پایین آمده است. سفرهای هوایی بین‌المللی با افزایش قیمت سوخت هواپیما به‌طور قابل‌توجهی کاهش پیدا کرده است. اما این همه ماجرا نیست، برخی کشورها در پی این محدودیت‌ها به سوخت‌های جایگزین و منابع داخلی مانند زغال‌سنگ رو آورده‌اند. این پژوهش پیش‌بینی کرده انتشار گازهای گلخانه‌ای ناشی از سوزاندن زغال‌سنگ، به‌دلیل افزایش مصرف در برخی کشورها، حدود ۰.۶درصد افزایش پیدا کند. نویسندگان پژوهش معتقدند می‌توان انتظار داشت انتشار دی‌اکسید کربن ناشی از مصرف نفت در جهان، در سال جاری حدود ۲درصد و انتشار ناشی از مصرف گاز طبیعی حدود ۰.۳درصد کمتر شود. این در حالی است که برآوردها پیش از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران از احتمال افزایش انتشار دی‌اکسید کربن خبر می‌داد. البته پژوهشگران در این مطالعه تاکید کرده‌اند که این وضعیت ممکن است موقتی باشد.
دبیرکل سازمان ملل متحد هم در نخستین روز برگزاری اجلاس بر این موضوع تاکید کرده است. آنتونیو گوترش در حاشیه COP۳۱ از کشورها خواست تا روند گذار از سوخت‌های فسیلی به انرژی‌های تجدیدپذیر را تسریع کنند. گوترش در گفت‌وگو با خبرگزاری آناتولی تاکید کرده است میزان انتشار جهانی گازهای گلخانه‌ای باید در سال‌های پیش رو، سالانه حدود ۶درصد کمتر شود. بررسی‌های علمی نشان می‌دهد دمای کره زمین در سال‌های پیش رو از آستانه ۱.۵درجه سانتی‌گراد فراتر خواهد رفت؛ اما پرسش اصلی این است که چگونه می‌توان آن را کنترل کرد. به باور گوترش، دستیابی به این هدف مستلزم کاهش شدید انتشار گازهای گلخانه‌ای و تنها راه تحقق آن، شتاب بخشیدن چشم‌گیر به روند گذار از سوخت‌های فسیلی به انرژی‌های تجدیدپذیر است. رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، هم دیروز در مراسم افتتاحیه (کاپ۳۱) در آنتالیا،بر ضرورت به‌جا گذاشتن جهانی پاک‌تر، سبزتر و عادلانه‌تر برای نسل‌های آینده تاکید کرد و هشدار داد که باید پیش از تبدیل شدن کره زمین به مکانی غیرقابل سکونت، اقدامات لازم انجام شود.
برقی‌سازی مستلزم توجه به پیش‌شرط‌ها
در کاپ۳۱ برخی کشورها و در رأس آنها ترکیه به‌عنوان میزبان این اجلاس، تاکید ویژه‌ای بر موضوع «برقی‌سازی» و افزایش سهم برق در مصرف جهانی انرژی به ۳۵درصد تا سال۲۰۳۵ دارند؛ موضوعی که می‌تواند راهکاری برای مواجهه با بحرانی باشد که دنیا با محدودیت در تامین انرژی با آن روبه‌رو شده است. اما برخی به محوریت این موضوع در یکی از بزرگ‌ترین گردهمایی‌های محیط‌زیستی دنیا با نگاهی نقادانه پرداخته‌اند. از جمله کاظم کاشفی، دبیرکل باشگاه صاحب‌نظران انرژی که درخصوص تاکید نشست کاپ۳۱ بر موضوع برقی‌سازی معتقد است: برقی‌سازی تنها در صورتی راهکاری سبز و پایدار است که توجه به چرخه عمر و کل زنجیره ارزش لحاظ شود؛ به این معنا که خود برق مصرفی با آلایندگی نیروگاهی همراه نباشد و تولید برق مستقیما به سمت منابع تجدیدپذیر سوق پیدا کند تا گامی واقعی به سوی «انتشار صفر» برداشته شود. اجلاس کاپ۳۱ در حالی برگزار می‌شود که در کنار مسائلی که زمینه تغییر اقلیم را فراهم می‌کنند، جنگ هم سایه سنگینی بر محیط زیست در نقاط مختلف جهان انداخته و به شکل مستقیم و غیرمستقیم بر آن تاثیر دارد.
کاپ ۳۱؛ آخرین هشدار یا آخرین وعده؟
