از سایه حمله به پنجره توافق
دنیای اقتصاد : تحولات دیپلماتیک ۲۴ ساعت گذشته، به‌ویژه دیدار ترامپ و ونس با شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی نخست‌وزیر و وزیر خارجه قطر، نشانه‌های تازه‌ای از تغییر فضای مذاکراتی میان تهران و واشنگتن را آشکار کرده است. اگرچه هنوز نمی‌توان از نزدیک بودن یک توافق قطعی سخن گفت و همچنان موانع جدی بر سر راه دیپلماسی وجود دارد، اما مجموعه تحرکات سیاسی، رایزنی‌های منطقه‌ای و اظهارات مقام‌های آمریکایی و قطری نشان می‌دهد که وزن گزینه توافق، دست‌کم در محاسبات فعلی، در حال افزایش نسبت به گزینه بازگشت به جنگ پرشدت است.
اهمیت دیدار اخیر در واشنگتن صرفا به حضور نخست‌وزیر قطر در کاخ سفید محدود نمی‌شود؛ بلکه باید آن را در امتداد مجموعه‌ای از تماس‌ها و رایزنی‌هایی ارزیابی کرد که طی روزهای گذشته میان آمریکا، قطر، پاکستان، عربستان، امارات و ترکیه جریان داشته است. شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی پس از دیدار با ترامپ و ونس، از گفت‌وگوهای مثبت درباره دستیابی به توافق و برقراری صلح در منطقه سخن گفت و سپس راهی فرانسه برای شرکت در نشست شورای همکاری و جی۷ شد. ترامپ نیز این دیدار را عالی توصیف کرد و از وجود تحرک مثبت برای پایان دادن به درگیری خبر داد. با این حال محسن رضایی دبیر شعام با رد ادعاهای ترامپ تاکید کرد تا زمانی که هفت شرط ایران محقق نشود، تنگه هرمز بازگشایی نخواهد شد.
تکثیر میانجی‌ها
نکته مهم‌تر آن است که قطر در این مرحله صرفا نقش انتقال‌دهنده پیام را ایفا نمی‌کند، بلکه به یکی از بازیگران اصلی طراحی چارچوب توافق تبدیل شده است. سفر اخیر نخست‌وزیر قطر به تهران و سپس حضور او در واشنگتن، نشان می‌دهد که دوحه تلاش می‌کند فاصله میان خواسته‌های دو طرف را کاهش دهد و زمینه‌ای برای بازگشت تدریجی به مسیر مذاکره فراهم کند. همزمان، پاکستان نیز در این روند نقش فعالی دارد. طبق گزارش اکسیوس، جی‌دی ونس در هفته‌های گذشته تقریبا به‌صورت روزانه با نخست‌وزیر قطر، فرمانده ارتش پاکستان و دیگر میانجی‌ها درباره مذاکرات ایران و آمریکا در تماس بوده است.
در واقع، یکی از مهم‌ترین تحولات فعلی، تغییر سطح و ترکیب میانجی‌گری‌هاست. موضوع دیگر صرفا به تماس‌های محدود تهران و واشنگتن از طریق یک واسطه خلاصه نمی‌شود؛ بلکه مجموعه‌ای از قدرت‌های منطقه‌ای و بازیگران موثر بین‌المللی به این نتیجه رسیده‌اند که بازگشت جنگ می‌تواند هزینه‌هایی به‌مراتب فراتر از مرزهای ایران و آمریکا ایجاد کند. عربستان، امارات، قطر، ترکیه، پاکستان و روسیه و چین هرکدام با ملاحظات خاص خود، به دنبال جلوگیری از دور تازه‌ای از تشدید نظامی هستند. امنیت انرژی، وضعیت تنگه هرمز، تجارت دریایی و احتمال گسترش درگیری به زیرساخت‌های کشورهای منطقه، از جمله نگرانی‌هایی است که این همگرایی دیپلماتیک را تقویت کرده است.
انعطاف ایران
در سوی دیگر، نشانه‌هایی از انعطاف در مواضع ایران نیز قابل مشاهده است. یکی از مهم‌ترین محورهای طرح پیشنهادی تهران، تفکیک مراحل حل‌وفصل بحران و موکول کردن مذاکرات تفصیلی هسته‌ای به مرحله بعد از توافق اولیه برای توقف درگیری‌ها و کاهش محدودیت‌های اقتصادی و دریایی است. این رویکرد به معنای کنار گذاشتن مواضع هسته‌ای ایران نیست، اما نشان می‌دهد که تهران ممکن است حاضر باشد درباره پرونده هسته‌ای، نظارت‌های بین‌المللی و ترتیبات فنی در چارچوبی مرحله‌بندی‌شده وارد گفت‌وگوهای جدی در پایان روز دوم توافق شود. پیشنهاد قطر نیز بر همین منطق استوار است: بازگشت بازرسان آژانس به تاسیسات هسته‌ای آسیب‌دیده، بدون آنکه ایران از ابتدا به انتقال ذخایر اورانیوم غنی‌شده خود به خارج از کشور متعهد شود. حتی گزینه رقیق‌سازی بخشی از این ذخایر نیز در گزارش‌های مربوط به طرح میانجی‌گری مطرح شده است.
البته این به معنای حل اختلافات نیست. واشنگتن همچنان خواهان تعیین تکلیف ذخایر اورانیوم با غنای بالا و دسترسی بازرسان آژانس به تاسیسات هسته‌ای است؛ در مقابل، تهران بر رفع محاصره دریایی، کاهش تحریم‌ها، آزادسازی دارایی‌های مسدودشده و توقف حملات تاکید دارد. اختلاف بر سر ترتیب اجرای تعهدات نیز همچنان یکی از گره‌های اصلی مذاکرات است. به همین دلیل، توافق احتمالی در مرحله نخست بیشتر می‌تواند ماهیتی موقت، اجرایی و اعتمادساز داشته باشد تا یک توافق جامع و نهایی.
متغیر آرایش سیاسی داخلی آمریکا و اسرائیل
عامل تعیین‌کننده دیگر، تغییر محاسبات سیاسی در واشنگتن است. نتایج انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا و هزینه‌های اقتصادی و سیاسی جنگ، فشار مضاعفی بر دولت ترامپ وارد کرده است. جی‌دی ونس نیز در مواضع اخیر خود جنگ را یکی از عوامل اصلی شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات دانسته است. این مساله نشان می‌دهد که ادامه درگیری دیگر صرفا یک موضوع نظامی و امنیتی نیست، بلکه به مساله‌ای در معادلات داخلی آمریکا تبدیل شده است. در چنین شرایطی، ترامپ برای جلوگیری از فرسایشی شدن بحران و کاهش هزینه‌های سیاسی آن، انگیزه بیشتری برای آزمودن مسیر توافق دارد.
در اسرائیل نیز مساله پیچیده‌تر از آن است که بتوان بازگشت به جنگ را گزینه‌ای بدون هزینه ارزیابی کرد. اگرچه بنیامین نتانیاهو همچنان از موضع سخت‌گیرانه دفاع می‌کند و احتمال حملات جدید را کاملا منتفی نمی‌داند، اما تداوم جنگ و پیامدهای منطقه‌ای آن از دید آیزنکوت که مامور تشکیل کابینه شده است لزوما به تحقق اهداف امنیتی اسرائیل منجر نمی‌شود. ارزیابی هزینه‌های یک دور دیگر جنگ پرشدت، محدودیت‌های عملیاتی و احتمال پاسخ‌های متقابل ایران، همگی در محاسبات جدید اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند. به بیان دیگر، حتی اگر گزینه نظامی همچنان روی میز باشد، موثر بودن آن به‌عنوان راه‌حل نهایی بیش از گذشته محل تردید است.
توافق نهایی همچنان دور از دسترس
با این حال، نباید نشانه‌های مثبت اخیر را با توافق نهایی اشتباه گرفت. ترامپ اعلام کرده فعلا قصد ندارد حملات جدیدی را آغاز کند، اما همزمان از حفظ محاصره دریایی سخن گفته است. حملات متقابل نیز کاملا متوقف نشده‌اند و اختلاف بر سر شروط پایان جنگ همچنان پابرجاست. مارکو روبیو نیز درباره نزدیک بودن یک گشایش دیپلماتیک ابراز تردید کرده و مقام‌های ایرانی هم برخی گزارش‌ها درباره جزئیات توافق احتمالی را رد کرده‌اند. بنابراین، همچنان امکان شکست مذاکرات، تغییر ناگهانی محاسبات سیاسی یا بازگشت به درگیری وجود دارد. با وجود همه این ملاحظات، به نظر می‌رسد معادله در حال حرکت به سمتی است که در آن توافق، حتی اگر اولیه و شکننده باشد، از جنگ، گزینه قابل‌دسترس‌تر و کم‌هزینه‌تری به نظر می‌رسد. کثرت میانجی‌ها، ورود فعال قدرت‌های منطقه‌ای، مشارکت سطوح بالای دولت آمریکا، پیام‌های مثبت پس از دیدار واشنگتن و آمادگی نسبی برای گفت‌وگو درباره پرونده هسته‌ای، همگی مؤید این تغییر جهت هستند.
شاید مهم‌ترین تحول این باشد که اکنون مساله اصلی در محاسبات طرف‌ها تا حدی از چگونگی آغاز دور بعدی جنگ به چگونگی جلوگیری از آن تغییر کرده است. این تغییر هنوز به معنای عبور از بحران نیست، اما می‌تواند مقدمه شکل‌گیری یک توافق موقت برای توقف درگیری‌ها، بازگشایی مسیرهای دریایی و آغاز مذاکرات هسته‌ای باشد. پنجره دیپلماسی بازتر از روزهای گذشته به نظر می‌رسد؛ هرچند تا زمانی که درباره تعهدات متقابل، ترتیب اجرای آنها و تضمین‌های لازم توافق نشود، هیچ‌چیز قطعی نیست و حتی در آخرین لحظه نیز احتمال فروپاشی این مسیر وجود خواهد داشت.
