گفت‌وگوهای دبیر شعام در کرملین

سفر محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، به مسکو و دیدار سه‌ساعته او با ولادیمیر پوتین و انتقال پیام ویژه مقام معظم رهبری به رئیس‌جمهور روسیه در شرایطی انجام شد که تهران و مسکو در حال رایزنی درباره تحولات پساجنگ و گسترش همکاری‌های راهبردی هستند. این دیدار را می‌توان در چارچوب سه دستورکار اصلی بررسی کرد: تحولات منطقه‌ای و نقش روسیه در ترتیبات امنیتی و پایان جنگ، توسعه همکاری‌های انرژی با تمرکز بر انتقال گاز روسیه به ایران و پیگیری توافق جامع مشارکت راهبردی، به‌ویژه در حوزه زیرساخت و حمل‌ونقل. علی باقری، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی، درباره اهمیت این سفر گفت که هدف اصلی آن انتقال پیام رهبر انقلاب به رئیس‌جمهور روسیه بوده است. به گفته او، رضایی دیداری تفصیلی با پوتین داشت که حدود سه ساعت به طول انجامید. باقری توضیح داد در این پیام، هم مؤلفه‌های مورد نظر جمهوری اسلامی برای همکاری‌های دوجانبه مطرح شده و هم چشم‌انداز تعاملات آینده ترسیم شده است.

 نقش روسیه در ترتیبات امنیتی

یکی از مهم‌ترین محورهای گفت‌وگوهای رضایی و پوتین، بررسی تحولات منطقه و وضعیت پساجنگ بود. رضایی پس از این دیدار اعلام کرد که درباره «مسائل مهم منطقه و همچنین درباره بحث‌های مهمی درباره پساجنگ، به‌خصوص در بحث ترتیبات امنیتی منطقه» با رئیس‌جمهور روسیه مشورت کرده است. او همچنین از ارائه گزارشی درباره نشست چهارجانبه ایران، پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه در تهران خبر داد. به گفته رضایی، پوتین از برگزاری این نشست استقبال کرده و بر ضرورت شکل‌گیری ترتیبات امنیتی منطقه‌ای بدون مداخله کشورهای خارجی تاکید داشته است.

دبیر شورای عالی امنیت ملی با اشاره به اینکه به رئیس‌جمهور روسیه گفته است که هفت شرط تهران به واشنگتن اعلام شده، افزود: «به پوتین گفتم تا آمریکایی‌ها به هفت شرط ما عمل نکنند نه تنگه هرمز باز می‌شود و نه مذاکره‌ای در کار است و دیپلماسی که الان صورت می‌گیرد، صرفا با این هدف است که آمریکایی‌ها حقوق ما را بپردازند.» به گفته رضایی، پوتین پیشنهاد خاصی در این زمینه ارائه نکرده اما اظهار کرده که اگر حالت «نه جنگ و نه صلح» زودتر تمام شود به نفع ایران خواهد بود. علی باقری نیز در توضیح موضع ایران گفت: «آمریکایی‌ها در یک سال و نیم گذشته هر چهار دور مذاکره را با نقض عهد برهم زدند. بنابراین حق جمهوری اسلامی ایران است تا پیش از ورود به عرصه جدیدی از دیپلماسی به تعهدات کاغذی آمریکایی‌ها اکتفا نکند.» به گفته او، تهران باید اقدامات عملی آمریکا را مشاهده کند تا زمینه برای گشایش فصل جدیدی از دیپلماسی فراهم شود.

مسکو در ماه‌های گذشته بارها آمادگی خود را برای کمک به کاهش تنش میان ایران و آمریکا و یافتن راه‌حلی برای پایان جنگ اعلام کرده است. سفر اواخر مهر ماه سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، به تهران و تماس‌های پوتین با مقام‌های ایرانی و آمریکایی نیز گمانه‌زنی‌ها درباره نقش‌آفرینی دیپلماتیک مسکو را افزایش داده است. با این حال، هنوز مشخص نیست روسیه صرفا نقش انتقال‌دهنده پیام‌ها را ایفا می‌کند یا ابتکار مشخصی برای عبور از بن‌بست دیپلماتیک در اختیار دارد. دیدار رضایی و پوتین در ادامه تماس تلفنی دوم نوامبر آنها انجام شد؛ گفت‌وگویی که در آن وضعیت منطقه، به‌ویژه تحولات غرب آسیا، بررسی و بر ادامه همکاری‌های راهبردی تاکید شده بود. در تماس تلفنی اخیر نیز دو طرف بر تداوم همکاری‌ها بر اساس نقشه راه ترسیم‌شده از سوی رهبران دو کشور تاکید کردند.

انتقال گاز روسیه؛ همکاری انرژی و ظرفیت ژئواکونومیک ایران

دومین محور مهم سفر رضایی، بررسی طرح انتقال گاز روسیه به ایران بود. شورای عالی امنیت ملی اعلام کرده است که در دیدار پوتین و رضایی درباره احداث خطوط انتقال گاز از روسیه به ایران گفت‌وگو شده است. این موضوع در شرایطی اهمیت دارد که ایران با وجود برخورداری از ذخایر عظیم گاز طبیعی، در برخی دوره‌ها با ناترازی و محدودیت عرضه روبه‌رو است. از سوی دیگر، موقعیت جغرافیایی ایران و دسترسی به بازار مصرف کشورهای منطقه، ظرفیت‌هایی برای تبدیل کشور به مسیر انتقال و مبادله گاز فراهم می‌کند. علی باقری، انتقال گاز روسیه به ایران را در کنار کریدور شمال ـ جنوب، از طرح‌های راهبردی دو کشور دانست و گفت که این پروژه‌ها می‌توانند ظرفیت‌های اقتصادی و ژئواکونومیک ایران را برای توسعه کشور و امنیت‌سازی منطقه‌ای فعال کنند. به گفته او، این دو طرح می‌توانند محاسبات قدرت‌هایی را که به دنبال تحت فشار قرار دادن ایران هستند، تحت‌تاثیر قرار دهند.

این طرح را باید در پیوند با تحرکات اخیر تهران برای گسترش دیپلماسی انرژی با همسایگان شمالی نیز بررسی کرد. هفته گذشته سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، به ترکمنستان سفر کرد؛ سفری که در چارچوب تلاش ایران برای تقویت مناسبات انرژی با کشورهای شمالی و متنوع‌سازی مسیرهای تجاری، به‌ویژه از طریق دریای خزر، قابل ارزیابی است. آن هم در شرایطی که آب‌های جنوبی کشور به دلیل تحریم‌های آمریکا و تنش‌های نظامی در وضعیت نامناسبی است.

توافق جامع راهبردی و تکمیل کریدور شمال ـ جنوب

سومین دستورکار سفر رضایی، پیگیری همکاری‌های دوجانبه در چارچوب توافق جامع مشارکت راهبردی ایران و روسیه بود. این توافق که در ژانویه ۲۰۲۵ میان رؤسای جمهور دو کشور امضا شد، چارچوبی برای توسعه همکاری‌های سیاسی، اقتصادی، امنیتی و دفاعی تهران و مسکو فراهم کرده است. در شرایطی که هر دو کشور با تحریم‌های گسترده غرب مواجه‌اند، گسترش همکاری‌های اقتصادی و زیرساختی می‌تواند به افزایش تاب‌آوری آنها در برابر فشارهای خارجی کمک کند. در این چارچوب، پروژه راه‌آهن رشت ـ آستارا از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. محسن رضایی شامگاه پنج‌شنبه ۱۴ آبان با اشاره به پیگیری طرح‌های مهم دوجانبه در دیدار خود با ولادیمیر پوتین گفت:« شورای عالی امنیت ملی، قرارداد اجرایی ساخت خط ریلی رشت - آستارا را با مشارکت طرف روسی تصویب کرد و قرار است که وزیر راه و شهرسازی این قرارداد را به زودی به نمایندگی از جمهوری اسلامی ایران امضا کند.» این مسیر ۱۶۲ کیلومتری، حلقه مفقوده کریدور بین‌المللی شمال ـ جنوب محسوب می‌شود؛ کریدوری که با هدف اتصال هند و کشورهای جنوب آسیا به روسیه و اروپا از مسیر ایران طراحی شده است.

در مجموع، سفر رضایی به مسکو را می‌توان تلاشی برای پیشبرد همزمان سه پرونده مهم در روابط تهران و مسکو دانست: هماهنگی درباره تحولات منطقه و ترتیبات امنیتی پساجنگ، گسترش همکاری‌های انرژی و تسریع پروژه‌های زیرساختی در چارچوب توافق جامع راهبردی. انتقال پیام رهبر انقلاب، دیدار سه‌ساعته با پوتین و تاکید دو طرف بر ادامه همکاری‌ها بر اساس نقشه راه مشترک، از استمرار رایزنی‌های سطح بالای دو کشور حکایت دارد. با این حال، میزان اثرگذاری این گفت‌وگوها به پیشرفت عملی پروژه‌های مشترک و نقش‌آفرینی احتمالی روسیه در تحولات دیپلماتیک منطقه وابسته خواهد بود.