تلاش‌ها دیپلماتیک در منطقه برای جلوگیری از جنگ گسترده/ دیپلماسی بر جنگ‌طلبی غلبه می‌کند؟

در شرایطی که مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا با میانجی‌گری قطر برگزار شد، تحرکات دیپلماتیک کشورهای منطقه برای جلوگیری از بازگشت جنگ گسترده افزایش یافته است.

تهران پیشنهاد داده که در صورت برآورده شدن شروط خود، تنگه هرمز ظرف دو روز بازگشایی شود؛ با این حال، اختلاف بر سر ترتیب امتیازدهی، به‌ویژه موضوع تحریم‌های نفتی، محاصره دریایی و برنامه هسته‌ای، همچنان مانع دستیابی به توافق شده است.

در سوی دیگر، دونالد ترامپ علاوه بر بررسی گزینه‌های نظامی برای ازسرگیری حملات، با پرسش‌های جدی درباره عملکرد فرماندهان و مشاوران نظامی خود مواجه است؛ موضوعی که جنگ ایران را به یکی از چالش‌های مهم سیاسی و انتخاباتی دولت آمریکا تبدیل کرده است.

دیپلماسی منطقه‌ای برای جلوگیری از بازگشت جنگ

تلاش‌های دیپلماتیک برای جلوگیری از آغاز مجدد درگیری‌های گسترده میان ایران و آمریکا در روزهای اخیر شتاب گرفته است. در همین راستا، در ۲۶ اکتبر، خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان، عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان و ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه، به تهران سفر کردند و با مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران و دیگر مقام‌های کشور دیدار داشتند.

انگیزه‌های متفاوت میانجی‌گران

وب‌سایت مجموعه پژوهشی و تحلیلی چینی گودمن ماکرو در گزارشی درباره این تحولات نوشت: سفر مشترک مقام‌های سه کشور بازتاب‌دهنده نگرانی قدرت‌های منطقه‌ای از گسترش دوباره جنگ و پیامدهای آن برای امنیت و ثبات خاورمیانه است. عربستان که خود با تهدید حملات حوثی‌ها مواجه بوده، پاکستان که پیش‌تر در انتقال پیام میان تهران و واشنگتن نقش داشته و ترکیه که تحولات تنگه هرمز و یمن را با حساسیت دنبال می‌کند، هر یک انگیزه‌هایی برای جلوگیری از تشدید بحران دارند.

در همین حال، قطر نیز تلاش‌های میانجی‌گرانه خود را ادامه داده است.

پاتریک وینتور، دبیر بخش دیپلماسی روزنامه گاردین نیز نوشت: مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا در دوحه در اول نوامبر وارد سومین روز شده است. محور اصلی این رایزنی‌ها، دستیابی به توافقی درباره آزادسازی بیش از ۶ میلیارد دلار از دارایی‌های مسدودشده ایران بود؛ اقدامی که می‌تواند زمینه بازگشایی تنگه هرمز و ازسرگیری مذاکرات هسته‌ای را فراهم کند.

انور قرقاش، فرستاده امارات نیز با تأکید بر ضرورت جلوگیری از دور تازه تشدید تنش‌ها، گفت که روابط با ایران برای کشورهای منطقه اهمیت دارد و هیچ‌یک از همسایگان این کشور خواهان گرفتار شدن تهران در بحرانی طولانی‌مدت نیستند. او در عین حال تأکید کرد کشورهای منطقه خود را برای بدترین سناریوها آماده کرده‌اند.

نامه جی‌دی‌ونس به ایران کدام طرف باید نخست امتیاز بدهد؟

المانیتور نوشت: با وجود افزایش تحرکات دیپلماتیک، اختلاف بر سر ترتیب اجرای تعهدات همچنان مهم‌ترین مانع دستیابی به توافق است. واشنگتن خواهان آن است که مذاکرات جامع با موضوع برنامه هسته‌ای ایران آغاز شود، اما تهران بر رفع محاصره دریایی و محدودیت‌های صادرات نفت پیش از ورود به مذاکرات هسته‌ای تأکید دارد.

رویترز روز ۳۱ اکتبر در گزارشی نوشت که دو طرف هنوز درباره نقطه آغاز مذاکرات به توافق نرسیده‌اند. در همین چارچوب، جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهوری آمریکا، نامه‌ای را از طریق میانجی‌ها برای محسن رضایی، مقام ارشد امنیتی ایران، ارسال کرده و خواستار ازسرگیری مذاکرات مستقیم و جامع شده است. در این پیشنهاد، رسیدگی به پرونده هسته‌ای ایران از همان ابتدای مذاکرات مورد تأکید قرار گرفته است.

خبرگزاری تسنیم در ۲۹ اکتبر گزارش داد که ایران همچنان بر شروط قبلی خود برای آغاز مذاکرات پایبند است.

در مقابل، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در گفت‌وگو با الجزیره اعلام کرد که تهران آمادگی دارد تا در صورت رفع محاصره کشتی‌های حامل نفت، توقف ممانعت از آزادسازی دارایی‌های ایران و پایان محدودیت‌های صادرات نفت، تنگه هرمز را ظرف دو روز بازگشایی کند. ایران در پیشنهاد جدید خود زمان‌بندی اجرای این روند را از هفت روز به دو روز کاهش داده است.

عراقچی همچنین تأکید کرد ایران برای دفاع و دیپلماسی آمادگی دارد و امیدوار است واشنگتن مسیر مذاکره را انتخاب کند. با این حال، او تصریح کرد که در حال حاضر برنامه‌ای برای برگزاری مذاکرات مستقیم با مقام‌های آمریکایی وجود ندارد.

در داخل ایران نیز مخالفت‌هایی با ورود به مذاکرات هسته‌ای در شرایط کنونی مطرح شده است. علی نیکزاد، نایب‌رئیس مجلس، اعلام کرد تهران تحت هیچ فشار یا شرایطی حاضر به مذاکره درباره برنامه هسته‌ای نخواهد شد؛ موضعی که نشان‌دهنده دشواری دستیابی به توافقی جامع است

ترامپ دستور از سرگیری حملات را می دهد؟

در حالی که دیپلماسی منطقه‌ای ادامه دارد، در واشنگتن گزینه‌های مختلفی برای ازسرگیری عملیات نظامی علیه ایران بررسی می‌شود.

نانسی یوسف و جاناتان لمیر در نشریه آتلانتیک نوشتند: دونالد ترامپ در حال بررسی این مسئله است که آیا ازسرگیری حملات می‌تواند سرانجام به پیروزی‌ای منجر شود که او پیش‌تر مدعی دستیابی به آن شده بود یا خیر.

نویسنده مدعی شد: ترامپ طی هفته‌های گذشته احتمال آغاز دور تازه‌ای از حملات را با هدف وادار کردن ایران به مذاکره بررسی کرده است. برخی مشاوران او گفته‌اند این حملات ممکن است پس از انتخابات میان‌دوره‌ای سه‌شنبه آغاز شود.

گزینه‌های نظامی مطرح‌شده برای رئیس‌جمهوری آمریکا طیفی از عملیات محدود چندساعته تا حملات چندروزه و حتی کارزار نظامی چند‌هفته‌ای را شامل می‌شود. حفظ محاصره دریایی تنگه هرمز و استفاده از تهدید نظامی نیز از دیگر گزینه‌هاست.

طرفداران حمله نظامی چه می گویند

طرفداران ازسرگیری حملات مدعی هستند که فشار اقتصادی و محدودیت‌های دریایی توانسته ایران را تحت فشار قرار دهد و عملیات نظامی بیشتر می‌تواند تهران را به پذیرش مذاکره وادار کند. 

نویسنده مدعی شد: در یکی از این سناریوها، زیرساخت‌های ایران با این استدلال که هم‌زمان کاربرد نظامی و غیرنظامی دارند، هدف قرار خواهند گرفت. سناریوی دیگر نیز حملات چندروزه به برنامه هسته‌ای ایران را در بر می‌گیرد.

با این حال، چنین اقداماتی می‌تواند خطر آسیب دیدن غیرنظامیان و نقض حقوق بین‌الملل بشردوستانه را به همراه داشته باشد. علاوه بر این، تجربه حملات قبلی آمریکا و اسرائیل نشان داده است که فشار نظامی به عقب‌نشینی تهران منجر نمی‌شود.

مایکل کوهن، مدیر مرکز پژوهشی استیمسون، درباره هزینه و فایده مداخلات نظامی آمریکا، در گفت‌وگو با آتلانتیک هشدار داد که اگر حملات بیشتر نتواند ایران را به عقب‌نشینی وادار کند، واشنگتن با این پرسش مواجه خواهد شد که تا چه اندازه باید سطح درگیری را افزایش دهد.

ترامپ به‌دنبال مقصر است؛ هگست و کیم زیر ذره‌بین کاخ سفید

یکی از ابعاد کمتر دیده‌شده بحران ایران، افزایش اختلافات در داخل دولت آمریکاست. براساس گزارش آتلانتیک، ترامپ علاوه بر بررسی گزینه‌های نظامی، درباره عملکرد پیت هگست، وزیر دفاع و ژنرال دن کین، رئیس ستاد مشترک ارتش آمریکا، از متحدان و مشاوران خارج از دولت پرس‌وجو کرده است.

این دو مقام از مشاوران اصلی ترامپ در جنگ ایران بوده‌اند و در مراحل اولیه درگیری، از جمله افرادی بودند که درباره موفقیت سریع عملیات نظامی ابراز خوش‌بینی می‌کردند. اکنون با طولانی شدن جنگ و افزایش هزینه‌های آن، عملکرد آنها نیز زیر سؤال رفته است.

برخی مشاوران خارج از دولت به آتلانتیک گفته‌اند که هگست تصویری بیش از حد مثبت از وضعیت جنگ به ترامپ ارائه می‌کند تا رضایت رئیس‌جمهوری را حفظ کند. با این حال، سخنگوی پنتاگون این ادعاها را رد کرده و گفته است وزیر دفاع اطلاعات کامل عملیاتی را در اختیار رئیس‌جمهوری و مقام‌های ارشد کاخ سفید قرار می‌دهد.

برکناری ژنرال برت سیلویا، از مقام‌های ارشد ستاد مشترک ارتش نیز به اختلافات دامن زده است. هگست او را در چارچوب تحقیقات مربوط به افشای اطلاعات محرمانه برکنار کرد؛ اقدامی که به گفته مقام‌های آمریکایی، با چندین آزمایش دروغ‌سنج همراه بوده است.

این اتفاق در شرایطی رخ داد که هگست پیش‌تر نیز بیش از دو دوجین ژنرال و دریاسالار را برکنار کرده یا به خروج از سمت خود واداشته بود.

ترامپ همچنین از پیامدهای سیاسی جنگ برای جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای نگران است. رئیس‌جمهوری آمریکا معتقد است که جنگ ایران تا حدی به وضعیت نامطلوب سیاسی حزبش آسیب زده و اکنون به‌دنبال یافتن افرادی است که بتوان مسئولیت طولانی شدن درگیری را متوجه آنها کرد.

افزایش تنش‌ها در تنگه هرمز

در کنار بن‌بست دیپلماتیک، امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز همچنان یکی از عوامل تعیین‌کننده در آینده بحران است. به گزارش گاردین، یک نفتکش حامل گاز طبیعی مایع قطر که عازم پاکستان بود، روز جمعه در نزدیکی تنگه هرمز هدف حمله یک شیء ناشناس قرار گرفت. خبرگزاری دولتی قطر اعلام کرد که کشتی حامل گاز طبیعی مایع «المعیده»، در شامگاه ۳۰ اکتبر هدف برخورد یک شیء ناشناس قرار گرفت. در این حادثه خدمه آسیب ندیدند، آلودگی زیست‌محیطی گزارش نشد و کشتی همچنان عملیاتی باقی ماند.

هم‌زمان، عمان از تخلیه ۲۵ خدمه یک کشتی تجاری با پرچم پاناما خبر داد که پس از حمله در نزدیکی منطقه مسندم دچار آتش‌سوزی شده بود. امارات نیز اعلام کرد نشت نفت از نفتکش GEM NO.۲ متوقف شده، هرچند عملیات پاک‌سازی و نظارت بر سواحل ادامه دارد.

در این میان، اظهارات ایران درباره برخورد نفتکش‌ها با مین و تکذیب آن از سوی فرماندهی مرکزی آمریکا نیز بر ابهامات امنیتی افزوده است. سنتکام در ۲۸ اکتبر مدعی شد که مسیرهای اصلی بین‌المللی کشتیرانی از مین پاک‌سازی شده‌اند. بنابراین، همچنان درباره عامل برخی حوادث دریایی و چگونگی وقوع آنها ابهام وجود دارد.

یمن؛ جبهه‌ای دیگر در معادلات جنگ

تحولات یمن نیز نشان می‌دهد پیامدهای جنگ ایران به تنگه هرمز محدود نمانده است. به نوشته گودمن ماکرو، پارلمان مصر در ۲۶ اکتبر با حمایت نظامی صرفاً دفاعی از عربستان موافقت کرد؛ حمایتی که استقرار نیروها را به خاک عربستان محدود می‌کند.

یک روز بعد، حوثی‌ها مدعی حمله به تأسیسات پالایشگاهی رأس تنوره عربستان شدند؛ ادعایی که مستقلاً تأیید نشده است. ائتلاف تحت رهبری عربستان نیز اعلام کرد پنج موشک بالستیک و چهار پهپاد را رهگیری کرده است.

در ۲۸ اکتبر، دولت یمن حوثی‌ها را به حمله به فرودگاه عدن متهم کرد. این حمله به مجروح شدن شماری از افراد و خسارت به اموال منجر شد و مقام‌های حمل‌ونقل از تعلیق پروازها خبر دادند.

این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که یکی از اهداف اعلام‌شده ترامپ در جنگ، مقابله با گروه‌های متحد ایران در منطقه بوده است؛ با این حال، گزینه‌های نظامی مورد بررسی واشنگتن ظاهراً پاسخ روشنی برای مهار تهدید این گروه‌ها ارائه نمی‌کنند.

بن‌بست همزمان جنگ و دیپلماسی؟

بنابراین، درحالی که دیپلماسی منطقه‌ای برای جلوگیری از جنگ مجدد تلاش می‌کند، اختلافات بنیادین تهران و واشنگتن همچنان پابرجاست.

به‌نظر می‌رسد که سرنوشت این بحران، بیش از هر چیز به پاسخ آمریکا به پیشنهاد تهران و میزان آمادگی دو طرف برای تغییر ترتیب امتیازدهی در مذاکرات بستگی دارد.