دومین بانک بزرگ روسیه به دلیل ارتباط با ایران تحریم شد
مثلث تحریمی علیه ایران
در هفتههای اخیر، ایالات متحده فشار بر شبکههای مالی مرتبط با ایران را تشدید کرده و تمرکز آن از تحریم مستقیم نهادهای ایرانی به سمت هدف قرار دادن بانکها و واسطههای مالی در کشورهای ثالث حرکت کرده است. این رویکرد نشان میدهد واشنگتن تلاش میکند مسیرهای مورد استفاده ایران برای دور زدن تحریمها را در نقاط مختلف شبکه مالی بینالمللی مسدود کند.
این تحریمها تا به اینجا کشور چین را در بر نگرفتهاند اما چند بانک بزرگ در سه کشور امارات، ترکیه و روسیه هدف این تحریمها بودهاند. به نظر میرسد اقدامات آمریکا در این سه کشور منجر به شکلگیری مثلث تحریمی علیه ایران شده است. سه مورد مهم در این روند، اقدامات آمریکا علیه شعب اماراتی Banque Misr، بانک ترکیهای Golden Global و بانک روسی VTB است. در کنار این اقدامات، آمریکا شبکههای صرافی و انتقال نقدی مرتبط با ایران و حزبالله را نیز هدف گرفته است. هدف کلی این سیاست، افزایش هزینه همکاری بانکهای خارجی با ایران و ایجاد ترس از تحریمهای ثانویه در میان موسسات مالی کشورهایی است که همچنان با ایران تجارت میکنند. کارشناسان معتقدند تحریم VTB از سوی آمریکا هشداری به چین نیز، محسوب میشود.
چرا دو بانک در امارات و ترکیه تحریم شدند؟
وزارت خزانهداری آمریکا در ۲۸ اوت شعب اماراتی Banque Misr، بانک دولتی مصر، را هدف قرار داد و پیشنهاد کرد این شعب از دسترسی به بانکهای کارگزار آمریکایی محروم شوند. اهمیت این اقدام در آن است که بانکهای خارجی برای انجام بخش مهمی از معاملات دلاری خود به بانکهای کارگزار آمریکایی متکی هستند و قطع این ارتباط میتواند توانایی آنها برای انجام پرداختهای بینالمللی را بهشدت کاهش دهد. طبق ادعای واشنگتن، شعب اماراتی Banque Misr بین ژانویه ۲۰۲۴ تا ژوئن ۲۰۲۶ حدود 1.8میلیارد دلار تراکنش برای ۱۰۳ شرکت مرتبط با شبکه مالی سایه ایران پردازش کردهاند. همزمان، محمدرضا تاییدی، مدیر شعبه دبی بانک ملی ایران، نیز تحریم شد. با این حال، درباره Banque Misr باید میان محدودیت دسترسی به نظام کارگزاری آمریکا و تحریم کامل تمایز گذاشت؛ اقدام انجامشده به معنای تحریم کل بانک مصر نیست و در این مرحله شعب اماراتی آن هدف قرار گرفتهاند.
در ۴ سپتامبر آمریکا بانک سرمایهگذاری Golden Global Yatırım Bankası و دو شرکت وابسته به آن را در ترکیه تحریم کرد. اتهام اصلی واشنگتن این است که این بانک در انتقال و جابهجایی پول مرتبط با ایران، از جمله معاملات مرتبط با سپاه پاسداران، نقش داشته است. اهمیت این اقدام برای ایران فراتر از اندازه خود بانک است، زیرا ترکیه یکی از مسیرهای مهم تجارت، تسویه مالی و انتقال پول میان ایران و اقتصاد جهانی محسوب میشود. بنابراین تحریم یک بانک ترکیهای میتواند پیام هشدار گستردهتری برای سایر بانکهای این کشور داشته باشد. واشنگتن در واقع میخواهد به موسسات مالی ترکیهای نشان دهد که ادامه همکاری با شبکه مالی ایران ممکن است آنها را در معرض تحریمهای آمریکا قرار دهد. چنین رویکردی میتواند بانکهای منطقه را به احتیاط بیشتر در همکاری با مشتریان ایرانی وادار کند، حتی در مواردی که بانک مستقیما در فهرست تحریمها قرار نگرفته باشد.
اهمیت تحریم VTB
در ۱۴ سپتامبر، بانک VTB روسیه تحریم شد. به گزارش والاستریت ژورنال، VTB دومین بانک بزرگ روسیه است و پیش از این نیز در سال ۲۰۲۲، پس از حمله روسیه به اوکراین، تحت تحریمهای آمریکا قرار گرفته بود. با وجود تحریمهای قبلی، مقامات آمریکایی میگویند این بانک همچنان بهعنوان یکی از مسیرهای مالی مهم ایران فعالیت کرده است. طبق ادعای وزارت خزانهداری، VTB برای بانک مرکزی ایران و تعدادی از بانکهای ایرانی تحریمشده حسابهای تسویه ایجاد کرده و از این طریق امکان مبادله آسانتر ریال و روبل را فراهم کرده است.
همچنین آمریکا میگوید این بانک برای گسترش حضور خود در ایران تلاش کرده و در انتقالمیلیاردها دلار از داراییهای مسدودشده ایران نقش داشته است. به این ترتیب، واشنگتن VTB را صرفا یک بانک روسی تحریمشده نمیداند، بلکه آن را به یکی از گرههای مهم شبکهای تبدیل کرده که ایران از طریق آن میتواند بخشی از محدودیتهای مالی آمریکا را دور بزند. اقدام علیه VTB از این جهت اهمیت بیشتری دارد که این بانک یک موسسه بزرگ و دارای شبکه بینالمللی است. VTB بیش از هزار شعبه دارد و حضور قابلتوجهی در هند نیز دارد. همچنین شعبه شانگهای آن در تجارت میان روسیه و چین نقش مهمی ایفا میکند. از همین رو، تحریمهای جدید میتواند پیامدهایی فراتر از روابط ایران و روسیه داشته باشد.
به گفته میعاد ملکی، مقام ارشد سابق وزارت خزانهداری آمریکا، اقدام علیه VTB احتمالا هشداری غیرمستقیم به بانکهای چینی نیز محسوب میشود. شعبه شانگهای VTB به یکی از مسیرهای اصلی تجارت روسیه و چین تبدیل شده و در نظام پرداخت چین جایگاه مهمی دارد. بنابراین قرار دادن VTB تحت تحریمهای مرتبط با ایران میتواند به بانکهای چینی این پیام را منتقل کند که تعامل با چنین موسسهای ممکن است آنها را نیز در معرض ریسک تحریمهای مربوط به ایران قرار دهد. در چنین شرایطی، بانکهای شانگهای، هنگکنگ یا حتی بمبئی ممکن است برای جلوگیری از ایجاد ریسک در ترازنامه خود، همکاری با بانکها و شرکتهای مرتبط با ایران را محدود کنند.
تغییر ساختار تحریمها و واکنش ایران
حمید قنبری، معاون وزیر امور خارجه در امور دیپلماسی اقتصادی به تازگی در نشست معاونین دبیرخانه و مدیران عامل سازمانهای مناطق آزاد و ویژه اقتصادی با حضور معاون اجرایی رئیسجمهور اشاره کرد: در تحریمهای اخیر، حوزههایی مانند حملونقل، طلا، داراییهای دیجیتال، هوانوردی و فناوری مورد توجه قرار گرفتهاند. ممکن است این سوال مطرح شود که آیا پیش از این شرکتهای هواپیمایی ایران تحریم نبودند؟ پاسخ این است که بسیاری از شرکتها قبلا نیز در فهرست تحریمها قرار داشتند، اما مبنای تحریم آنها موضوعاتی مانند ادعای حمایت از تروریسم، فعالیتهای موشکی یا هستهای بود.
او ادامه داد: تفاوت مهم تحریمهای جدید این است که از این پس، فعالیت در برخی حوزهها خود میتواند به عنوان مبنایی برای قرار گرفتن اشخاص و نهادها در فهرست تحریمها مورد استفاده قرار گیرد. پیش از این برای تحریم یک شرکت هواپیمایی جدید، باید ارتباط آن با موضوعاتی مانند سپاه، فعالیتهای منطقهای، موشکی یا هستهای اثبات میشد، اما اکنون مبانی جدیدی برای تحریم اضافه شده است. معاون وزیر امور خارجه در امور دیپلماسی اقتصادی تصریح کرد: البته نباید این موضوع را به گونهای تفسیر کرد که از این پس همه فعالان صنعت هوایی ایران بهطور خودکار تحریم شدهاند. چنین برداشتی درست نیست. این تغییر صرفا فرآیند تحریم کردن اشخاص و شرکتهای جدید را برای طرف آمریکایی سادهتر کرده است و همچنان لازم است نام اشخاص و نهادها بهطور مشخص در فهرست تحریم قرار گیرد.
عبدالناصر همتی رئیس کل بانک مرکزی نیز به تازگی در یک اظهارنظر، با اشاره به مجموعه تحریمها و فشار حداکثری اقتصادی آمریکا اعلام کرد آنچه تاکنون توسط آمریکا انجام شده است در کنار ایجاد برخی محدودیتهای درآمدی و تجاری، تلاش برای تشدید انتظارات و تاثیرگذاری مقطعی بر فضای بازارها بوده است. همتی افزود: فشار اقتصادی یک سیاست نیست بلکه یک خطای محاسباتی است و هزینه محاسباتی آمریکاییها را افزایش میدهد. رئیسکل بانک مرکزی در پاسخ به وعده ترامپ برای پیروزی جمهوریخواهان در انتخابات کنگره گفت: قول پرداخت ۵ هزار دلار به هر آمریکایی در صورت پیروزی جمهوریخواهان در انتخابات کنگره بخشی از همان هزینه خطای محاسباتی است.
آیا بانکهای چینی نیز، تحریم خواهند شد؟
این اقدامات در شرایطی انجام میشود که اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، کارزار جدیدی برای افزایش فشار اقتصادی بر ایران با عنوان «عملیات طرد اقتصادی» به راه انداخته است. او بارها هشدار داده است که شرکتها و موسسات خارجی که به ایران برای دور زدن تحریمهای آمریکا کمک کنند، ممکن است با تحریمهای ثانویه مواجه شوند. منطق این سیاست بر اهمیت جایگاه دلار در نظام مالی جهانی استوار است. میلیاردها دلار از تراکنشهای مرتبط با ایران در هر سال بهطور مستقیم یا غیرمستقیم به شبکه بانکی آمریکا و بانکهای کارگزار این کشور متصل میشود. بانکهای خارجی برای دسترسی به دلار و انجام پرداختهای بینالمللی به این شبکه نیاز دارند. در نتیجه، واشنگتن میتواند با تهدید به قطع این دسترسی، بانکهای خارجی را وادار کند میان ادامه همکاری با ایران و حفظ ارتباط خود با نظام مالی آمریکا یکی را انتخاب کنند.
البته استفاده گسترده از این ابزار برای آمریکا بدون هزینه نیست. حذف بانکهای خارجی از شبکه دلاری میتواند پیامدهایی برای متحدان آمریکا و حتی عملکرد نظام مالی جهانی داشته باشد. به همین دلیل، دولتهای آمریکا در گذشته نیز هنگام استفاده از این ابزار علیه کشورهایی مانند ایران با احتیاط عمل کردهاند. در مورد Banque Misr نیز واشنگتن فعلا به جای اعمال تحریمهای ثانویه کامل علیه کل بانک، سراغ شعب اماراتی و ارتباط آنها با بانکهای کارگزار آمریکایی رفته است. این تفاوت نشان میدهد آمریکا در تلاش است فشار را افزایش دهد، اما همزمان از ایجاد اختلال گسترده در روابط مالی بینالمللی خودداری کند.
در کنار بانکها، آمریکا در ۲۰ اوت نیز شبکهای متشکل از افراد و شرکتهایی را هدف قرار داد که به ادعای خزانهداری، صدهامیلیون دلار پول مرتبط با حزبالله و شبکه مالی ایران را میان ایران، ترکیه، امارات و لبنان جابهجا میکردند. این اقدام نشان میدهد استراتژی جدید واشنگتن تنها به بانکهای رسمی محدود نیست و مسیرهای نقدی، صرافیها و شرکتهای واسطه را نیز دربرمیگیرد. هدف عملیات طرد اقتصادی، افزایش ریسک همکاری با ایران در سراسر شبکه مالی منطقهای و بینالمللی است. در این میان، اقدام علیه VTB به دلیل اندازه بانک، ارتباط آن با روسیه و چین و نقش آن در تسویه مالی ایران اهمیت ویژهای دارد. با این حال، اینکه آمریکا تا چه اندازه حاضر است این فشار را به بانکهای چینی، بزرگترین شریک تجاری ایران، گسترش دهد، همچنان یکی از مهمترین پرسشهای پیش روی کارزار فشار حداکثری واشنگتن است و تا حدود زیادی نمایانگر میزان موثر بودن این تحریمها بر تبادلات ایران با بزرگترین شریک تجاری خود، یعنی چین خواهد بود.
