تلاش اوکراین برای بازپسگیری آسمان
به گزارش گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد-کسری غفوری؛ کییف سالهاست زیر آتش حملات روسیه قرار دارد، اما در روزهای پایانی ماه اوت، تابآوری پایتخت اوکراین بهگونهای بیسابقه به چالش کشیده شد. طی پنج روز منتهی به آغاز ماه سپتامبر، موجهای پیدرپی از پهپادهای جت و در پی آن موشکهای بالستیک، تقریباً هر ساعت این شهر را هدف قرار دادند. ارتش روسیه ابتدا از پهپادها برای اشباع و فلجکردن شبکههای راداری اوکراین استفاده میکند و سپس پرتاب موشکهای اصلی را کلید میزند. این حملات تا ششم سپتامبر (۱۵شهریور) با همان شدت ادامه یافت و تنها برای مدتی کوتاه متوقف شد تا جرد کوشنر و استیو ویتکاف، دو فرستاده ویژه آمریکا، بتوانند در امنیت کامل میان مسکو و کییف رفتوآمد کنند؛ با این حال، به محض خروج این دو دیپلمات، حملات بار دیگر از سر گرفته شد.
آنگونه که اکونومیست روایت می کند، اوکراین اکنون در مهار نسل جدید و سریعتر پهپادهای روسیه، یعنی مدلهای «گران-۴» و «گران-۵»، با دشواریهای جدی روبهرو است. سرعت این پهپادها به ۶۰۰ کیلومتر بر ساعت میرسد و ماهانه ۳ هزار فروند از آنها خطوط تولید را ترک میکنند. موتورهای توربوجت این پرندهها عمدتاً ساخت چین است، اما بخشی از آنها نیز در داخل روسیه و با استفاده از چاپگرهای سهبعدی قاچاقشده از غرب به تولید میرسد. این پهپادها به همراه مدل بزرگتر «باندرول»، بیش از آنکه شبیه نمونههای ملخی گذشته باشند، کارکردی مشابه موشکهای کروز ارزانقیمت دارند. در همین حال، جنگندههای «اف-۱۶» اوکراین با کمبود شدید موشکهای آمریکایی «ایم-۱۲۰» و «ایم-۹» مواجه شدهاند؛ تسلیحاتی که برای رهگیری و سرنگونی موشکهای کروز متداول نقشی حیاتی دارند.
اگرچه اوکراین در تلاش است با ساخت پهپادهای رهگیر اختصاصی با پهپادهای جت مقابله کند، اما چالش موشکهای بالستیک بهمراتب پیچیدهتر است. از میان ۵۷ موشک بالستیک شلیکشده در هشت روز نخست ماه اوت، تنها یک فروند رهگیری و منهدم شد. شدت اثر مخرب این آمار بر روحیه عمومی سبب شد ارتش اوکراین انتشار این دادههای ناامیدکننده را متوقف کند؛ وضعیتی که تا بیستوهشتم اوت (۶شهریور) ادامه داشت، تا اینکه اعلام شد در نبرد شب قبل، هفت موشک بالستیک رهگیری شدهاند.
تخلیه انبارها و بحران موشکهای رهگیر
دلیل این افت کارایی روشن است: ذخایر موشکهای رهگیر «پاتریوت پک-۳» اوکراین، یعنی تنها ابزار واقعاً مؤثر این کشور در برابر موشکهای بالستیک، تقریباً به پایان رسیده است. در مقابل، روسیه تولید مرگبارترین موشکهای خود را به حدود ۱۰۰ فروند در ماه افزایش داده که شامل ۶۰ فروند «اسکندر-ام» و ۴۰ فروند «آرام-۴۸یو» میشود. رهگیریهای موفق در بیستوهفتم اوت تنها به لطف محموله بسیار محدودی از موشکهای «پک-۳» ممکن شد که متحدان اروپایی آن را خریداری کرده بودند؛ با این حال، ارسال محمولههای بزرگتر بعید به نظر میرسد. جنگ دونالد ترامپ علیه ایران، ذخایر سامانه «پاتریوت» خود آمریکا را نیز تهی کرده است و در شرایطی که افق روشنی برای جایگزینی وجود ندارد، هیچ کشوری حاضر نیست ذخایر رهگیر خود را واگذار کند.
برخی تحولات امیدبخش برای اوکراین در جریان است، اما هیچیک نمیتواند در کوتاهمدت گرهی از کار کییف بگشاید. اوکراین قرار است در ادامه سال جاری، چند آتشبار قدیمیتر سامانه پدافندی فرانسوی-ایتالیایی «سامپتی» را به همراه موشکهای رهگیر «آستر» دریافت کند. سال آینده نیز هشت واحد از نسل جدید این سامانه موسوم به «سامپتی-انجی» تحویل خواهد شد. این سامانه تازه از رادار پیشرفتهتری برای هدایت نهایی بهره میبرد و توانایی درگیری همزمان با چند موشک بالستیک مانورپذیر مانند «اسکندر-ام» را دارد. موشک «آستر» برخلاف «پاتریوت پک-۳» که از برخورد مستقیم برای انهدام استفاده میکند، دارای کلاهکی است که در نزدیکی موشک هدف منفجر میشود. با این حال، منابع ارتش فرانسه مدعی هستند که این موشک در برخی جنبهها برتر از «پاتریوت» عمل میکند و قیمت آن نیز کمتر از نصف هزینه ۷ میلیون دلاری نسخه صادراتی «پک-۳» است.
فابیان هوفمان، کارشناس مسائل موشکی، یادآور میشود که سامانه «سامپتی-انجی» هنوز کارایی خود را در میدان واقعی نبرد به اثبات نرسانده است. شرکت اروپایی «امبیدیای»، سازنده موشکهای «آستر»، ظرفیت تولید خود را افزایش داده اما تا پیش از سال ۲۰۲۸ به توان تولید ۳۰۰ فروند در سال دست نخواهد یافت. اگرچه احتمال دارد مجوز تولید موشکهای «آستر» به اوکراین واگذار شود، اما این مسیر نیز زمانبر خواهد بود. از سوی دیگر، این شرکت در آستانه آغاز تولید تحت لیسانس موشکهای کمتوانتر «پک-۲» در آلمان با نرخ سالانه ۲۰۰ فروند است.
در صورت موافقت اعضای ناتو که سفارش هزار فروند از این موشک را ثبت کردهاند، امکان تحویل بخش عمده آنها به اوکراین وجود دارد، ولی این اقدام نیز توازن قوا را تغییر نخواهد داد.
پروژه فریا و جایگزینهای اروپایی
آنچه میتواند تحولی ملموس ایجاد کند، طرحی بلندپروازانه موسوم به «پروژه فریا» است که با هدایت اوکراین و مشارکت شرکتهای اروپایی دنبال میشود. هدف این پروژه، دستیابی به بدیلی ارزانتر و با حجم تولید بالاتر نسبت به «پاتریوت پک-۳» است که قابلیت هماهنگی با رادارها و لینکهای داده استاندارد ناتو را داشته باشد. رهبری این پروژه بر عهده شرکت اوکراینی «فایر پوینت» است؛ مجموعهای با ارتباطات نزدیک به دولت که پهپادهای تهاجمی و موشک کروز دوربرد «فلامینگو» را تولید میکند. موشک رهگیر پیشنهادی بر پایه موشک بالستیک کوتاهبرد «افپی-۷» طراحی شده و حسگرها، سامانههای هدایت و فرماندهی آن توسط ۱۲ شرکت دفاعی اروپایی از جمله «تالس» فرانسه، «لئوناردو» ایتالیا، «دیل» آلمان و «ساب» سوئد تأمین میشود.
شرکت «فایر پوینت» تحت فشار شدیدی برای ارائه نتایج سریع قرار دارد و مدعی است تا اواسط سال ۲۰۲۷ به توانایی رهگیری موفق موشکهای بالستیک دست خواهد یافت. هرچند فابیان هوفمان نسبت به این برآورد ابراز تردید میکند، اما اگر قیمت تمامشده این رهگیر به رقم پیشبینیشده ۷۰۰ هزار دلار نزدیک باشد، نیازی نیست حتماً عملکردی برابر با «پک-۳» یا «آستر» داشته باشد، چرا که استفاده انبوه از آن کاملاً اقتصادی خواهد بود. با این حال، متیو بینت، پژوهشگر مؤسسه بینالمللی مطالعات استراتژیک، باور دارد که سامانه «فریا» در بهترین حالت تا سال ۲۰۲۸ به برخی قابلیتهای عملیاتی خواهد رسید.
استراتژی انهدام پیش از پرتاب و ضربه به گلوگاهها
در حال حاضر اوکراین ناچار است تنها دو گزینه باقیمانده را دنبال کند. نخستین راهکار، مقاومسازی و پنهانسازی زیرساختها و مراکز صنعتی همراه با تأمین قطعات یدکی کافی است. راهکار دوم که استراتژی «انهدام پیش از پرتاب» نامیده میشود، بر کاهش توان موشکی روسیه از طریق هدف قرار دادن کارخانههای تولیدی و سکوهای شلیک پیش از پرتاب موشک تمرکز دارد.
اوکراین امیدوار است طی ماههای آینده چند موشک بالستیک ساخت داخل را به خدمت گیرد. این تسلیحات شامل موشک «سپسان» ساخت شرکت دولتی «پیودنماش» (از بازماندگان صنایع موشکی شوروی) و دو مدل «افپی-۷» و «افپی-۹» ساخت «فایر پوینت» است. کییف امیدوار است سرعت بالای این موشکها امکان نابودی پرتابگرهای متحرک روسیه را پیش از جابهجایی فراهم کند؛ مأموریتی که پهپادها از انجام آن ناتواناند. با این حال، تحقق این هدف بسیار دشوار است.
از همین رو، متیو بینت پیشنهاد میکند تمرکز اصلی اوکراین بر ضربهزدن به کارخانههای سازنده قطعات کلیدی قرار گیرد و نقاط آسیبپذیر و حیاتی زنجیره تأمین هدف قرار گیرند. اوکراین در ماه مارس به کارخانهای در بریانسک که قطعات الکترونیکی موشکهای «اسکندر» را تولید میکرد حمله کرد؛ مواردی از این دست نشان میدهد بسیاری از این مراکز صنعتی همچنان از پوشش پدافندی ضعیفی برخوردارند.
با این همه، به گفته فابیان هوفمان، مشکل اصلی ریشه در ساختار نبرد موشکی دارد، چرا که تولید انبوه موشکهای بالستیک همواره بسیار ارزانتر و آسانتر از ساخت رهگیرهای کافی برای سرنگونی آنهاست. شاید در نبرد زمینی اوکراین، برتری با جبهه دفاعی باشد، اما در جنگ هوایی معادله کاملاً برعکس است و کفه ترازو به نفع مهاجمان سنگینی میکند.
