آیا کاهش تولید پارس جنوبی، مازندران را با کمبود گاز روبهرو میکند؟
شمال در انتظار زمستانی دشوار
پاسخ این سوال را باید در جنوب کشور جستوجو کرد؛ جایی که میدان مشترک پارس جنوبی، قلب تولید گاز ایران، قرار دارد. از حدود یکمیلیارد مترمکعب تولید روزانه گاز کشور، نزدیک به ۷۰درصد از میدان مشترک پارس جنوبی تامین میشود؛ میدانی که علاوه بر تامین سوخت نیروگاهها، خوراک صنایع و پتروشیمیها و مصرف بخش خانگی، پشتوانه اجرای قراردادهای صادرات گاز ایران به عراق و ترکیه نیز به شمار میرود. با این حال، خسارتهای ناشی از جنگ اخیر موجب شد حدود ۲۳۰میلیون مترمکعب در روز از ظرفیت تولید این میدان از مدار خارج شود؛ ظرفیتی که بر اساس برنامههای اعلامشده، تنها ۱۰۰میلیون مترمکعب آن تا آغاز فصل سرما در دیماه به مدار تولید بازخواهد گشت. این به آن معناست که کشور در آستانه زمستان، نهتنها با ناترازی مزمن گاز سالهای گذشته روبهرو است، بلکه باید کمبود جدیدی را نیز مدیریت کند؛ شرایطی که میتواند فشار بر نیروگاهها، صنایع، پتروشیمیها و حتی تعهدات صادراتی ایران را بیش از گذشته افزایش دهد و زمستان پیش رو را به یکی از دشوارترین فصلهای گازی کشور در سالهای اخیر تبدیل کند. این مساله زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که ناترازی گاز ایران حتی پیش از جنگ نیز به یکی از بزرگترین چالشهای بخش انرژی تبدیل شده بود. در زمستان سال گذشته، کشور با کمبود روزانه حدود ۲۵۰میلیون مترمکعب گاز روبهرو بود؛ کمبودی که عمدتا از طریق محدود کردن گاز نیروگاهها، صنایع فولاد، سیمان، پتروشیمیها و سایر مصرفکنندگان بزرگ مدیریت شد. اکنون اگر ۱۳۰میلیون مترمکعب از ظرفیت تولید پارس جنوبی تا زمستان بازنگردد، شکاف عرضه و تقاضا میتواند به حدود ۳۸۰میلیون مترمکعب در روز برسد؛ رقمی که فشار بیسابقهای بر شبکه گاز کشور وارد خواهد کرد. پارس جنوبی تنها یک میدان گازی نیست؛ این میدان حدود ۷۰ درصد گاز تولیدی ایران را تامین میکند و سوخت اصلی نیروگاهها، صنایع، پتروشیمیها و بخش خانگی از آن تامین میشود. از همین رو، هرگونه کاهش تولید در این میدان، به سرعت در سراسر زنجیره انرژی کشور احساس میشود. حملات انجامشده به بخشی از تاسیسات فرآورش و انتقال گاز نشان داد که امنیت انرژی ایران تا چه اندازه به سلامت این مجموعه وابسته است.
برخلاف تصور عمومی، مشکل تنها کمبود تولید نیست، بلکه جغرافیای شبکه گاز ایران نیز نقش مهمی در این میان دارد. تقریبا تمام گاز تولیدی پارس جنوبی باید از جنوب کشور صدها کیلومتر مسیر را به کمک پمپهای فشار قوی طی کند تا به استانهای شمالی برسد. در روزهای اوج مصرف، حفظ فشار در دورترین نقاط شبکه دشوارتر میشود و به همین دلیل استانهایی مانند مازندران، گیلان و گلستان معمولا زودتر از سایر مناطق آثار کمبود گاز را احساس میکنند. در سالهای گذشته، واردات گاز از ترکمنستان بخشی از این مشکل را جبران میکرد. گاز وارداتی مستقیما نیاز استانهای شمالی و شمالشرق را تامین میکرد و فشار کمتری بر خطوط انتقال سراسری وارد میشد. اما توقف این واردات در پی اختلافات مالی و قراردادی، باعث شد شمال کشور تقریبا بهطور کامل به گاز ارسالی از پارس جنوبی وابسته شود؛ وابستگی که اکنون با کاهش ظرفیت تولید، بیش از هر زمان دیگری خود را نشان میدهد.
بر اساس تجربه سالهای گذشته، دولت برای حفظ گاز بخش خانگی، ابتدا سهم صنایع و نیروگاهها را کاهش میدهد. بنابراین اگر سرمای شدید زودتر از موعد فرا برسد، انتظار میرود مجتمعهای پتروشیمی، صنایع فولاد و سیمان و همچنین نیروگاهها نخستین بخشهایی باشند که با محدودیت گاز روبهرو شوند و ناچار به استفاده از سوخت مایع شوند؛ اتفاقی که علاوه بر کاهش تولید، هزینههای انرژی و آلودگی هوا را نیز افزایش میدهد. در شرایط عادی، سیاست وزارت نفت حفظ گاز بخش خانگی است و احتمال قطع گسترده گاز منازل پایین ارزیابی میشود. با این حال، کارشناسان هشدار میدهند اگر موجهای سرمای شدید همزمان با تاخیر در بازگشت ظرفیت پارس جنوبی رخ دهد، افت فشار گاز در برخی مناطق شمالی دور از انتظار نخواهد بود. به همین دلیل، هشدار زودهنگام شرکت گاز مازندران را نمیتوان صرفا یک توصیه فنی دانست. این هشدار در واقع نخستین نشانه از زمستانی است که مدیریت آن نسبت به سالهای گذشته پیچیدهتر خواهد بود؛ زمستانی که موفقیت در عبور از آن، نهتنها به بازگشت ظرفیت پارس جنوبی، بلکه به مدیریت مصرف، آمادگی صنایع برای استفاده از سوخت جایگزین و همکاری مشترکان در سراسر کشور وابسته است.
کارشناسان تاکید میکنند که جنگ تنها یک بحران ساختاری موجود را آشکارتر کرده است. حتی بدون خسارتهای اخیر، رشد سریع مصرف، افت طبیعی فشار برخی مخازن گازی، تاخیر در اجرای پروژههای فشارافزایی پارس جنوبی و محدود بودن ظرفیت ذخیرهسازی گاز، همگی نشان میدهند ناترازی گاز ایران دیگر یک مشکل فصلی نیست، بلکه به چالشی مزمن برای اقتصاد کشور تبدیل شده است.
