رقابت آمریکا، چین و استرالیا در سایه میراث تاریخی قوم «دِیگو» شدت گرفته است
معدنکاری در گنجینه مقدس کنیا
تپه «مریما» و برونزدگیهای آتشفشانی اطراف آن، در سالهای اخیر توجه شرکتهای معدنی آمریکا، چین و استرالیا را به خود جلب کرده است. اهمیت این منطقه به وجود ذخایری از عناصر معدنی همچون نیوبیوم، نئودیمیوم و ایتریم بازمیگردد؛ موادی که در بخشهایی از صنایع پیشرفته از فولاد و آهنرباهای قدرتمند گرفته تا فناوریهای مرتبط با انرژی و ابررساناها کاربرد دارند.
به گزارش فایننشالتایمز، اهمیت اقتصادی این ذخایر به اندازهای است که یک کاوشگر معدنی سابق در سال ۲۰۱۳ ارزش آنها را حدود ۶۲میلیارد دلار برآورد کرده بود؛ هرچند این برآورد هزینه سنگین استخراج، فرآوری و توسعه زیرساختهای لازم برای بهرهبرداری را در نظر نگرفته بود. به همین دلیل، رقم مذکور را نمیتوان بهعنوان ارزش قطعی اقتصادی معدن در نظر گرفت. با این حال، حتی بدون اتکا به این رقم، ذخایر «مریما» به اندازهای مهم هستند که توجه بازیگران بزرگ بازار جهانی مواد معدنی حیاتی را به خود جلب کنند. پس از ماهها انتظار، وزارت معادن کنیا سرانجام هفت کنسرسیوم را برای رقابت بر سر توسعه این منطقه انتخاب کرده است. این هفت گروه از میان ۱۳متقاضی اولیه برگزیده شدهاند و تا اول اکتبر فرصت دارند برنامههای تفصیلی خود را ارائه کنند. پس از آن، دولت کنیا برنده نهایی پروژه را معرفی خواهد کرد. اما مساله فقط انتخاب یک شرکت معدنی نیست. در مریما، یک مساله اقتصادی و ژئوپلیتیک با موضوعی عمیقا اجتماعی و فرهنگی گره خورده است.
معدن یا محل پیوند با نیاکان؟
برای قوم «دِیگو» که صدها سال در این منطقه سکونت داشتهاند، مریما صرفا یک تپه معدنی نیست؛ این منطقه بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی آنهاست. همچنین این تپه برای جوامع محلی اهمیت فرهنگی و معنوی دارد. اهمیت این موضوع را میتوان با تصویری از فیلم «آواتار» توضیح داد؛ در آن فیلم، درختی مقدس محل پیوند مردم با نیاکان و حافظه جمعی آنهاست. برای مردم دِیگو نیز مریما چنین جایگاهی دارد. از همین رو، نگرانی آنها تنها درباره از دست دادن زمین کشاورزی یا درآمد نیست؛ مساله اصلی احتمال از بین رفتن بخشی از هویت تاریخی آنهاست. کایاها پیشتر نیز در جریان تلاش بریتانیا برای سلطه بر قبایل ساحلی کنیا در اوایل قرن بیستم مورد تعرض قرار گرفته بودند، اما از سال۱۹۹۲ بهعنوان آثار ملی تحت حفاظت قرار دارند. با این حال، مساله معدن میتواند این حفاظت را بار دیگر در معرض آزمونی جدی قرار دهد.
نگرانی از تکرار تجربههای گذشته
بخش قابلتوجهی از جامعه محلی در برابر توسعه معدن مقاومت میکند. ترس از دست دادن زمین، نامشخص بودن وضعیت مالکیت و سند، نگرانی درباره آینده معیشت خانوارها و احتمال آسیب به مکانهای مقدس، از مهمترین دلایل مخالفتهاست. به گفته کارشناسان و برخی دیگر از ساکنان، در پروژه قبلی، پیش از آغاز استخراج، تلاشهایی برای تصاحب زمینهای مردم با قیمت پایین صورت گرفت. همچنین نگرانیهایی درباره نحوه توزیع حقالسهم و درآمدهای ناشی از معدن وجود دارد. همین تجربه باعث شده است بخشی از جامعه محلی نسبت به وعدههای توسعهای دولت و شرکتهای معدنی با احتیاط برخورد کند.
در ماههای اخیر، تنشها نیز افزایش یافته است. بر اساس این گزارش، برخی سیاستمداران و افراد ذینفوذ محلی در تلاش بودهاند زمینها را با قیمت پایین خریداری کنند تا از افزایش ارزش آنها و همچنین غرامتهای احتمالی در آینده منتفع شوند. همزمان، گروههای مختلف محلی برای ایفای نقش اصلی در مذاکرات مربوط به منابع مالی و منافع حاصل از توسعه معدن رقابت میکنند. حتی در مقاطعی، نشستهای مربوط به کشاورزان با دخالت گروههایی مسلح و حضور موتورسیکلتسواران مختل شده و گروهی دیگر از روستاییان راه دسترسی به تپه را مسدود کردهاند. در چنین شرایطی، رهبران محلی تلاش دارند جامعه را حول یک موضع مشترک متحد کنند تا در مذاکرات با دولت و شرکتهای معدنی قدرت چانهزنی بیشتری داشته باشند.
گنجینهای برای رقابت قدرتهای بزرگ
اهمیت مریما اما تنها به اقتصاد کنیا محدود نمیشود. این منطقه در شرایطی وارد مرحله جدید توسعه معدنی شده که مواد معدنی حیاتی به یکی از مهمترین ابزارهای رقابت اقتصادی و ژئوپلیتیک میان قدرتهای بزرگ تبدیل شدهاند. چین همچنان بازیگر مسلط بازار جهانی عناصر نادر خاکی است و تلاش میکند جایگاه خود را در این بازار حفظ کند. پکن از سال۲۰۲۳ محدودیتهای بیشتری بر دسترسی به طیفی از مواد معدنی حیاتی اعمال کرده و این موضوع، حساسیت آمریکا نسبت به امنیت زنجیره تامین مواد اولیه فناوریهای پیشرفته را افزایش داده است.
در چنین فضایی، آمریکا تلاش میکند وابستگی خود را به چین در زمینه مواد معدنی حیاتی کاهش دهد و زنجیرههای تامین مستقلی ایجاد کند. کنیا و تپه مریما میتوانند بخشی از این تلاش باشند. یکی از کنسرسیومهای حاضر در فهرست نهایی، شرکت آمریکایی «ریالمنت» است که قصد دارد همراه با شرکت «وولکان المنتس» زنجیره تامین مواد مورد نیاز برای تولید آهنرباهای مورد استفاده در سامانههای نظامی آمریکا را توسعه دهد. در این میان، شرکت سرمایهگذاری «۱۷۸۹ کپیتال» که دونالد ترامپ جونیور نیز در آن سهام دارد، در وولکان المنتس سرمایهگذاری کرده است.
در سوی دیگر، یک کنسرسیوم استرالیایی متشکل از شرکتهایی مانند «رِیرِکس» و «ایلوکا» نیز در میان هفت گزینه نهایی قرار دارد. ایلوکا در حال ساخت یکی از معدود واحدهای فرآوری عناصر نادر خاکی خارج از چین است. از طرف دیگر، یک گروه معدنی متعلق به خانوادهای چینی نیز در فهرست نهایی قرار گرفته است. بنابراین، رقابت بر سر مریما در واقع بخشی از رقابت بزرگتر برای کنترل منابع معدنی مورد نیاز صنایع آینده است؛ رقابتی که در آن مواد معدنی حیاتی به اندازه نفت و گاز در قرن بیستم اهمیت پیدا کردهاند.
آزمون کنیا؛ فرصت توسعه یا خطر تخریب؟
با وجود همه این نگرانیها، جامعه محلی لزوما با توسعه معدن مخالف نیست. بسیاری از ساکنان معتقدند پروژه میتواند برای منطقهای که با بیکاری و کمبود فرصتهای اقتصادی مواجه است، سرمایه، اشتغال و زیرساخت به همراه آورد. جاستوس مورو، رئیس انجمن مالکان زمینهای کشاورزی مریما، میگوید این گروه با توسعه معدن موافق است؛ اما این موافقت مشروط است. جامعه محلی خواهان کمک دولت برای دریافت اسناد مالکیت زمین، پرداخت غرامت بر مبنای ارزش واقعی بازار و پیش از جابهجایی، اجرای سختگیرانه استانداردهای زیستمحیطی و ایجاد سازوکاری شفاف برای تقسیم درآمدهای حاصل از معدن است.
این نگرانیها از آن جهت جدیتر میشود که در میان مواد معدنی موجود در منطقه، «توریم» نیز وجود دارد که خاصیت پرتوزایی دارد. بنابراین، مساله فقط تخریب جنگل یا تغییر کاربری زمین نیست؛ مدیریت پسماندهای معدنی و جلوگیری از آلودگی محیط زیست نیز میتواند به یکی از مهمترین چالشهای پروژه تبدیل شود. از سوی دیگر، بر اساس برآورد رهبران محلی، حدود ۱۵۰هزار نفر در محدوده امتیاز معدنی زندگی میکنند. در صورت اجرای یک پروژه بزرگ روباز، جابهجایی جمعیت و تغییر گسترده در الگوی استفاده از زمین میتواند پیامدهای اجتماعی عمیقی داشته باشد.
اکنون دولت کنیا در برابر یک انتخاب دشوار قرار دارد. از یکسو، مریما میتواند سرمایه خارجی، فناوری، اشتغال و درآمد صادراتی ایجاد کند و کنیا را در زنجیره جهانی مواد معدنی حیاتی به بازیگری مهمتر تبدیل کند. از سوی دیگر، توسعه بدون رضایت و مشارکت جامعه محلی میتواند به تشدید تنشهای اجتماعی، از بین رفتن میراث فرهنگی و آسیبهای زیستمحیطی منجر شود. مساله اصلی در این پروژه، در نهایت فقط این نیست که چه شرکتی برنده مناقصه خواهد شد. پرسش مهمتر این است که چه سهمی از ثروت زیرزمینی مریما به مردمی خواهد رسید که قرنها در بالای آن زندگی کردهاند؟
