دومین پایتخت سرد جهان در محاصره گرمای بیسابقه
به گزارش گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد-نیلوفر ادیبنیا: قزاقستان، کشوری که پایتخت آن، آستانه، همواره به عنوان یکی از سردترین پایتختهای جهان شهرت داشته، اکنون با موجهایی از گرمای تاریخی و بیسابقه دستبهگریبان است. کارشناسان هشدار میدهند که این تب شدید و سوزان، حادثهای گذرا و مقطعی نیست، بلکه نشانهای آشکار از روند فراگیر تغییرات اقلیمی است که سلامت جامعه، منابع حیاتی آب و امنیت غذایی را در سراسر آسیای مرکزی هدف قرار داده است. در همین راستا، «هانس هنری پی. کلوجه»، مدیر منطقهای سازمان جهانی بهداشت در اروپا، با ترسیم چشماندازی نگرانکننده از آینده این منطقه تاکید کرده است: «اوضاع بدتر خواهد شد.»
براساس گزارشی از یورونیوز، قزاقستان تابستانی کمسابقه و طاقتفرسا را سپری میکند؛ رویدادی که به باور کارشناسان، فراتر از یک موج گرمای ساده، بخشی از روند فراگیر تغییرات اقلیمی است. این پدیده نگرانکننده اکنون سلامت شهروندان، منابع حیاتی آب و امنیت غذایی را در سراسر پهنه آسیای مرکزی با تهدیدی جدی مواجه کرده است. شهر آستانه، پایتخت قزاقستان، از آغاز تابستان تاکنون دو موج گرمای بیسابقه و تاریخی را پشت سر گذاشته است. در ۱۴ ژوئیه، دماسنجها عدد ۳۹.۵ درجه سانتیگراد را ثبت کردند تا رکوردی که ۳۴ سال پابرجا بود، درهم شکسته شود. چند هفته پیش از آن نیز، پایتخت با ثبت دمای ۳۶.۸درجه سانتیگراد، حد نصاب جدیدی را تجربه کرده بود. دامنه این گرمای سوزان البته به پایتخت محدود نماند؛ چنانکه دمای هوا در مناطق جنوبغربی قزاقستان به ۴۴ درجه و در نواحی جنوبی و جنوبشرقی کشور به آستانهی ۴۵ تا ۴۸ درجه سانتیگراد رسید.
سازمان ملی هواشناسی قزاقستان پیشبینی کرده است که این جبهه هوای بسیار گرم تا پایان ماه ژوئیه ماندگار خواهد بود و در برخی از قطبهای گرمسیری کشور، دما همچنان تا مرز ۴۵ درجه سانتیگراد بالا خواهد رفت. از سوی دیگر، کارشناسان حوزه بهداشت و سلامت نسبت به وخامت روزافزون پیامدهای این جهش دمایی هشدار میدهند. بر اساس گزارش صندوق کودکان ملل متحد (یونیسف)، نزدیک به سهچهارم از پهنه سرزمینی قزاقستان با خطرات ناشی از تغییرات اقلیمی دستبهگریبان است که مستقیما سلامت شهروندان را هدف قرار میدهد. با وجود این، قزاقستان هنوز از داشتن یک سامانه جامع برای ثبت آمار مرگومیرهای ناشی از گرمای شدید محروم است و برنامهای منسجم و منطبق با دستورالعملهای سازمان جهانی بهداشت برای مهار این بحران تدوین نکرده است. هانس هنری پی. کلوجه، هشدار میدهد که قزاقستان و ازبکستان احتمالا در سالهای پیش رو، بالاترین نرخ رشد مرگومیر ناشی از موجهای گرما را در کل منطقه آسیای مرکزی ثبت خواهند کرد. وی با تاکید بر لزوم اقدام پیشگیرانه، از دولتها خواسته است پیش از فرا رسیدن موجهای گرمای بعدی، برنامههای سلامتمحورِ سازگار با گرما را اجرایی کنند. بهگفته او، کشورهایی که پیش از این چنین طرحهایی را به کار بستهاند، موفق شدهاند مرگومیرهای مازاد ناشی از گرما را تا حدود ۲۵ درصد کاهش دهند. تحلیلگران و اقلیمشناسان بر این باورند که موجهای گرمای کنونی رویدادهایی گذرا و مجزا نیستند، بلکه نشانهای آشکار از روند بلندمدت گرمایش جهانی به شمار میروند. سرعت گرم شدن قزاقستان از میانگین جهانی پیشی گرفته است؛ تا جایی که سال ۲۰۲۵ با ثبت میانگین دمایی نزدیک به ۳ درجه سانتیگراد بالاتر از استانداردهای اقلیمی، به عنوان گرمترین سال در تاریخ ثبتشده این کشور رقم خورد.
براساس این گزارش، گستره پیامدهای این بحران البته فراتر از سلامت جامعه است؛ چرا که شتاب گرفتن گرمایش هوا، بستر را برای خشکسالیهای پیاپی و آتشسوزیهای ویرانگر هموار ساخته و دگرگونی در الگوهای بارندگی، فشار مضاعفی بر ذخایر آبی کشور وارد کرده است. ذوب زودهنگام تودههای برف سبب میشود تا در فصل حیاتی کشاورزی و آبیاری، ذخیره آب کافی در دسترس نباشد؛ از سوی دیگر، زمستانهای معتدلتر و کمبارشتر، رطوبت لایههای عمیق خاک را تضعیف کرده و بازدهی محصولات کشاورزی را کاهش داده است. همزمان، شریانهای یخی و یخچالهای طبیعی آسیای مرکزی با شتابی نگرانکننده رو به زوال و کوچکشدن هستند. بر اساس گزارشی از برنامه توسعه سازمان ملل متحد (UNDP) در قزاقستان، یخچالهای این کشور از سال ۱۹۵۰ میلادی تاکنون بین ۱۴ تا ۳۰ درصد از حجم ساختاری خود را از دست دادهاند. اگرچه آب شدن شتابان این یخچالها ممکن است در کوتاهمدت به پرآبی موقت رودخانهها بینجامد، اما کارشناسان هشدار میدهند که با ته کشیدن این ذخایر یخی دیرینه، منطقه در نهایت با تنش آبی شدیدی روبهرو خواهد شد و شریانهای حیاتی نظیر رودخانههای «سیردریا» و «ایلی» در معرض تهدید جدی کمآبی قرار خواهند گرفت.
برای قزاقستان که به عنوان یکی از صادرکنندگان بزرگ گندم در بازارهای جهانی شناخته میشود، استمرار این گرمای فرساینده و خشکسالیهای همبسته با آن، پیامدی جز کاهش چشمگیر در تولید محصولات، نابودی مراتع و به مخاطره افتادن امنیت غذایی در سطوح ملی و منطقهای نخواهد داشت. از این رو، پژوهشگران تاکید دارند که برای مهار خطرات روبهرشد اقلیمی در آسیای مرکزی، طراحی و اجرای بیوقفه و فوری برنامههای سازگاری با تغییرات آبوهوایی امری حیاتی است.
