معادن پشت خط هوشمندسازی

اگرچه آمار رسمی از میزان نفوذ معدن‌کاری دیجیتال در ایران منتشر نشده، اما شواهد نشان می‌دهد هوشمندسازی هنوز به مرحله فراگیر نرسیده است. در کشوری با حدود ۵هزار معدن و استخراج سالانه نزدیک به ۶۵۰‌میلیون تن مواد معدنی، پروژه‌های هوشمندسازی هنوز عمدتا به چند معدن بزرگ یا طرح‌های پایلوت محدود مانده‌اند؛ درحالی‌که ایمیدرو نیز از آغاز برنامه‌های تحول دیجیتال و جبران عقب‌ماندگی این حوزه سخن می‌گوید. با این حال، در ظاهر نشانه‌هایی از تغییر در رویکرد بخش معدن دیده می‌شود. طی ماه‌های اخیر، ایمیدرو و خانه معدن ایران، معدن‌کاری هوشمند را به یکی از محورهای برنامه‌های خود تبدیل کرده‌اند؛ از طراحی پلتفرم‌های مبتنی بر هوش مصنوعی برای تحلیل داده‌های اکتشافی تا تشکیل کمیته‌های تخصصی و تدوین برنامه‌های تحول دیجیتال.

با وجود این، فاصله میان طرح این برنامه‌ها و اجرای عملی آنها همچنان قابل‌توجه است. بسیاری از معادن در مناطق دورافتاده قرار دارند و با محدودیت‌هایی در زمینه اینترنت، برق پایدار و زیرساخت‌های ارتباطی مواجهند. علاوه بر این، نبود استانداردهای مشخص برای داده‌ها و برخی موانع مقرراتی نیز سرعت حرکت به سمت معدن‌کاری هوشمند را کاهش داده است. بررسی تجربه جهانی نشان می‌دهد تحول دیجیتال در معدن با شتاب در حال گسترش است. طبق نظرسنجی موسسه Innovation Forecast Axora در سال ۲۰۲۵، ۸۶درصد از شرکت‌های معدنی جهان از فناوری‌های دیجیتال استفاده می‌کنند، ۸۸ درصد به‌کارگیری هوش مصنوعی را در دستور کار دارند و میزان استفاده از AI در این صنعت طی یک‌سال ۲۳درصد افزایش یافته است. با این حال، چالش‌هایی مانند نگرانی‌های امنیت سایبری، نبود فرهنگ استفاده از فناوری‌های نوین و کمبود دانش تخصصی بازار می‌تواند سرعت این روند را محدود کند.

با وجود این موانع، تردیدی وجود ندارد که آینده معدن‌کاری بدون فناوری‌های دیجیتال قابل تصور نیست. هوش مصنوعی می‌تواند از مرحله اکتشاف تا استخراج، فرآوری، نگهداری تجهیزات و مدیریت تولید، به کاهش هزینه‌ها، افزایش بهره‌وری و بهبود تصمیم‌گیری کمک کند. از این رو، پرسش اصلی برای معادن ایران دیگر ضرورت حرکت به سمت هوشمندسازی نیست، بلکه سرعت این گذار و موانعی است که باید برای تحقق آن برطرف شود.

رشد استفاده از هوش مصنوعی در معادن

مجید سروش، کارشناس معدن، در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» درباره وضعیت معدن‌کاری دیجیتال در ایران در همین رابطه گفت: موضوع هوش مصنوعی و فناوری‌های دیجیتال در معدن‌کاری بسیار فراتر از آن است که تنها درباره میزان استفاده از آن صحبت کنیم. امروز در بسیاری از بخش‌های معدن، از مرحله طراحی خطوط فرآوری گرفته تا اکتشاف، استخراج و مدیریت عملیات، ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی قابلیت ایجاد تحول دارند.

وی افزود: در حال حاضر برخی مجموعه‌های معدنی کشور در طراحی خطوط فرآوری خود از ابزارهای هوش مصنوعی و فناوری‌های نوین استفاده می‌کنند؛ زیرا این فناوری‌ها می‌توانند در زمان کوتاه‌تر، تحلیل‌های دقیق‌تر و خروجی‌های مناسب‌تری ارائه دهند. همچنین در مرحله اکتشاف نیز تحلیل داده‌های زمین‌شناسی، پیش‌بینی ساختار لایه‌های زیرزمینی و تعیین مسیر دستیابی به ذخایر معدنی با کمک هوش مصنوعی امکان‌پذیر است و می‌تواند دقت عملیات را افزایش دهد. سروش ادامه داد: کاربرد هوش مصنوعی تنها به مسائل فنی محدود نمی‌شود، بلکه در مدیریت منابع انسانی، کنترل و پایش ماشین‌آلات، افزایش بهره‌وری تجهیزات، کاهش اتلاف منابع و بهینه‌سازی تصمیم‌های مدیریتی نیز نقش موثری دارد. در واقع این فناوری می‌تواند هم در سطح مدیریتی و هم در سطح عملیاتی موجب افزایش بهره‌وری شود.

نبود زیرساخت و فرهنگ معدن‌کاری دیجیتال

این کارشناس معدن درباره میزان توسعه فناوری‌های دیجیتال در معادن ایران گفت: تجربه جهانی نشان می‌دهد استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات در بخش معدن، حتی در کشورهای کمتر توسعه‌یافته نیز به تدریج گسترش یافته است. هر جا که نیاز وجود داشته، فناوری نیز به همان نسبت وارد عمل شده و بدون تبلیغات گسترده، روند توسعه خود را طی کرده است. در ایران نیز این مسیر آغاز شده و روند استفاده از فناوری‌های نوین در بخش معدن رو به رشد است، هرچند هنوز با نقطه مطلوب فاصله داریم.

مجید سروش مهم‌ترین شرط توسعه معدن‌کاری هوشمند را فراهم شدن زیرساخت‌ها دانست و اظهار کرد: بخش معدن به‌دلیل وابستگی به منابع طبیعی، عمدتا در مناطق دورافتاده قرار دارد؛ مناطقی که از نظر زیرساخت‌هایی مانند اینترنت پایدار، برق، شبکه‌های ارتباطی و حتی برخی خدمات نقشه‌برداری با محدودیت مواجهند. تا زمانی که این زیرساخت‌ها تقویت نشود، توسعه گسترده فناوری‌های دیجیتال با دشواری همراه خواهد بود.

سروش با اشاره به ظرفیت نیروی انسانی کشور تصریح کرد: ایران از نظر تعداد مهندسان و دانش‌آموختگان فنی ظرفیت قابل‌توجهی دارد و نیروهای متخصص می‌توانند نقش موثری در توسعه فناوری‌های نوین ایفا کنند. بنابراین مشکل اصلی کمبود نیروی متخصص نیست، بلکه بیشتر به توسعه زیرساخت‌ها و ترویج فرهنگ استفاده از این فناوری‌ها بازمی‌گردد. وی افزود: بخشی از فعالان سنتی معدن هنوز شناخت کافی از قابلیت‌های هوش مصنوعی و فناوری‌های دیجیتال ندارند. در این بخش، تشکل‌های تخصصی، دانشگاه‌ها و نهادهای حرفه‌ای می‌توانند نقش مهمی در معرفی مزایای این فناوری‌ها و انتقال تجربه‌های موفق ایفا کنند. هرچه آگاهی فعالان معدنی نسبت به این ابزارها بیشتر شود، استقبال از آنها نیز افزایش خواهد یافت.

نقش تحلیل داده‌ در کاهش ریسک

این کارشناس معدن درباره نقش تحلیل داده‌ها در کاهش ریسک سرمایه‌گذاری گفت: استفاده از داده‌های اکتشافی و تحلیل‌های هوشمند می‌تواند هزینه‌های معدن‌کاری را کاهش و دقت تصمیم‌گیری را افزایش دهد؛ اما لازمه تحقق این هدف، به‌روزرسانی برخی مقررات است. در حال حاضر در برخی موارد، اگرچه انجام بعضی مطالعات با کمک هوش مصنوعی سریع‌تر، دقیق‌تر و کم‌هزینه‌تر است، اما مقررات موجود همچنان استفاده از روش‌های سنتی و نیروی انسانی را الزامی می‌داند. اگر چارچوب‌های قانونی استفاده از این فناوری‌ها را به رسمیت بشناسند، هم سرعت انجام پروژه‌ها افزایش می‌یابد و هم هزینه‌ها کاهش پیدا می‌کند.

مجید سروش درباره آینده معدن‌کاری هوشمند در ایران نیز اظهار کرد: حرکت به سمت استفاده گسترده‌تر از فناوری‌های دیجیتال اجتناب‌ناپذیر است. ممکن است امروز بخشی از معادن به‌صورت محدود از این فناوری‌ها استفاده کنند؛ اما در آینده این روند شتاب بیشتری خواهد گرفت. البته با توجه به سرعت بالای تحول در حوزه هوش مصنوعی، تعیین یک بازه زمانی مشخص مانند پنج سال چندان دقیق نیست؛ زیرا تغییرات این حوزه بسیار سریع‌تر از پیش‌بینی‌های معمول اتفاق می‌افتد.

سروش در پاسخ به این پرسش که کدام بخش معدن بیشترین ظرفیت را برای تحول دیجیتال دارد، گفت: واقعیت این است که تمام زنجیره معدن، از اکتشاف و استخراج گرفته تا فرآوری، قابلیت استفاده از فناوری‌های نوین را دارد. با این حال، نخستین حوزه‌ای که بیشترین بهره را از تحول دیجیتال خواهد برد، مدیریت کسب‌وکارهای معدنی است؛ جایی که تصمیم‌گیری مبتنی بر داده، مدیریت هزینه‌ها، برنامه‌ریزی تولید و کنترل عملیات می‌تواند بیشترین اثر را بر بهره‌وری داشته باشد. پس از آن نیز بخش‌های فنی شامل اکتشاف، استخراج و فرآوری می‌توانند از ظرفیت‌های هوش مصنوعی و فناوری‌های دیجیتال برای ارتقای عملکرد خود استفاده کنند.