تمرکز؛ ریسکی بزرگتر از تحریم
پاسخ را باید در ساختار اقتصاد جستوجو کرد. تحریم و جنگ، اقتصاد را هدف میگیرند؛ تمرکز، راه نفوذ آنها را باز میکند. در این روزها بار دیگر روشن شد که مهمترین چالش اقتصاد ایران، کمبود ظرفیت نیست، تمرکز ظرفیتهاست. هرچه ظرفیتهای اقتصادی در نقاط محدودتری انباشته شوند، هر اختلالی میتواند آثار بزرگتری بر جای بگذارد. وقتی تجارت، لجستیک، تامین مالی یا تصمیمگیری به چند گلوگاه محدود وابسته شود، اقتصاد در برابر شوکها حساستر خواهد شد. در چنین شرایطی، مساله صرفا وجود تهدید نیست، مساله میزان آمادگی ما برای مواجهه با آن تهدید است. دشمن تحریم را طراحی میکند؛ اما این تمرکز است که دامنه اثر آن را گسترش میدهد. این گزاره شاید مهمترین درس اقتصادی روزهای اخیر باشد.اقتصاد ایران در دهههای گذشته به سمت انباشت ظرفیت در نقاط محدود حرکت کرده است. این الگو را میتوان در زیرساختهای تجاری، در نظام اداری، در شبکههای مالی و حتی در فرآیندهای تصمیمگیری مشاهده کرد. نتیجه آن، افزایش آسیبپذیری در برابر بحرانهاست.
در جریان جنگهای اخیر، دولت برای افزایش سرعت عمل، بخشی از اختیارات را به استانها واگذار کرد. اصل این تصمیم قابل دفاع بود. با این حال، در بسیاری از موارد، اختیارات در مرکز استان متوقف مانده و حتی به فرمانداریهای ویژه و شهرهای بزرگ استان نیز نرسید. این تجربه نشان داد که تمرکز، در سطوح استانی نیز بازتولید شده است. امروز بحث تمرکززدایی مستقیما با امنیت اقتصادی کشور ارتباط دارد. کشوری که خود را برای شرایط جنگ، تحریم و فشارهای خارجی آماده میکند، باید همزمان برای کاهش گلوگاههای داخلی نیز برنامه داشته باشد. ایران از کمبود ظرفیت رنج نمیبرد. ظرفیت در استانها وجود دارد، در شهرهای بزرگ وجود دارد، در بخش خصوصی وجود دارد و در مدیران محلی وجود دارد. آنچه نیازمند بازنگری است، نحوه توزیع این ظرفیتهاست.
اقتصاد مقاوم، اقتصادی نیست که صرفا فشارها را تحمل کند؛ اقتصادی است که مسیرهای جایگزین داشته باشد، اختیار را توزیع کند، گلوگاههای خود را کاهش دهد و اجازه ندهد سرنوشت بخش بزرگی از کشور به چند نقطه محدود گره بخورد. جنگ ادامه دارد؛ همانگونه که تحریمها ادامه دارند. در چنین شرایطی، هر اقدامی که تمرکز را کاهش دهد، به افزایش تابآوری کشور کمک خواهد کرد و هر تصمیمی که بر دامنه تمرکز بیفزاید، هزینه مواجهه با بحرانهای آینده را سنگینتر خواهد ساخت. امروز یکی از مهمترین ضرورتهای اقتصاد ایران، شکستن تمرکز است؛ پیش از آنکه بحران دیگر، بار دیگر هزینههای آن را به کشور یادآوری کند.
* نماینده مجلس
