تنشهای نظامی و اختلال اینترنت، همزمان بر جریان درآمدی و کانالهای ارتباطی بنگاهها اثر گذاشته است
گردشگری زیر تیغ رکود
آسیب جنگ به کاخ گلستان تهران/ عکس: ایرنا
فرشته رضایی: تجربه جهانی نشان میدهد که بحرانهای امنیتی، جنگها و تنشهای ژئوپلیتیک نخستین و شدیدترین آسیبها را به صنعت گردشگری وارد میکنند. تحلیل دادههای میدانی و تجربیات بنگاههای فعال در این صنعت نشان میدهد که آثار بحرانها حتی پیش از وقوع رسمی آن، از طریق ایجاد نگرانی، اضطراب و کاهش اعتماد عمومی به ایمنی سفر شروع میشود. وقتی جامعه احساس کند شرایط سفر ناامن است یا فضای عمومی ملتهب و بیثبات است، تقاضای سفرهای داخلی و خارجی به طور قابلتوجهی کاهش مییابد؛ این کاهش تقاضا مستقیمترین و ملموسترین اثر بحرانها بر گردشگری است و به سرعت درآمد بنگاهها را تحت فشار قرار داده و فعالیتهای مرتبط با اقامت، حملونقل و خدمات گردشگری را با رکود مواجه میکند.
آثار بحرانهای امنیتی اما محدود به کاهش مستقیم تقاضا نیست؛ اختلال در مسیرهای دیجیتال ارتباط با مخاطبان، محدودیت دسترسی به اینترنت بینالملل و شبکههای اجتماعی، بنگاههای گردشگری را در معرض زیانهای غیرمستقیم اما سنگین قرار میدهد. بسیاری از کسبوکارهای فعال در فضای دیجیتال که سالها برای تثبیت برند و موقعیت خود سرمایهگذاری کردهاند، با قطعی اینترنت، محدودیت دسترسی کاربران و توقف ابزارهای بازاریابی آنلاین، متحمل زیانهای میلیاردی میشوند. این زیانها نه تنها درآمد کوتاهمدت را کاهش میدهند، بلکه برنامههای توسعه بلندمدت، جذب سرمایهگذاری و اشتغال در این صنعت را نیز با ریسک جدی مواجه میکنند.
بنابراین، هرگونه بیثباتی داخلی یا منطقهای، فراتر از اثر اقتصادی لحظهای، میتواند زنجیره ارزش گردشگری را دچار اختلال کند و مسیر رشد آتی این صنعت را به چالش بکشد. بنگاههایی که در شرایط عادی با نوآوری و مدیریت حرفهای جایگاه خود را تثبیت کردهاند، در مواجهه با بحرانها نیازمند حمایتهای هوشمندانه، سیاستگذاری دقیق و ابزارهای حفاظتی برای حفاظت از سرمایههای انسانی و مالی خود هستند تا بتوانند نه تنها بقای خود را تضمین کنند، بلکه توان بازسازی سریع پس از بحران را نیز داشته باشند. گفتوگو با صاحبان کسب وکار و کارشناسان این حوزه نشان میدهد که تنشهای نظامی و قطع اینترنت تا چه اندازه به بنگاهها و در مجموع صنعت گردشگری آسیب وارد کرده است.
تاثیر نااطمینانیها بر صنعت گردشگری
ابراهیم حاج خان میرزای صراف، عضو هیات علمی دانشگاه علم و فرهنگ و کارشناس حوزه گردشگری، در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» به تشریح تاثیرات تنشهای نظامی اخیر بر صنعت گردشگری داخلی و خارجی پرداخت و گفت: پس از بروز تنشهای نظامی، بخشهایی از گردشگری داخلی تحتتاثیر قرار گرفتند. اما به طور جالبی مناطقی که کمتر در معرض خطر مستقیم قرار داشتند، مانند استانهای شمال غرب کشور و شهرهایی مانند اردبیل و مشهد، شاهد افزایش میزان گردشگر بودند. این افزایش به دلیل جابهجایی گردشگرانی است که به خاطر نااطمینانی از وضعیت جنگ مجبور به تغییر مقصد خود شدند. اما این رونق مقطعی در برخی مناطق، نمیتواند خسارات گسترده واردشده به گردشگری کشور را جبران کند. متاسفانه در بخش گردشگری سیاحتی و فرهنگی، آسیبهای جدی به وجود آمد و بسیاری از پروژهها و مراکز گردشگری دچار خسارت شدند.
وی افزود: بررسی تفکیکی بخشهای مختلف گردشگری نشان میدهد که تاثیر تنشهای نظامی بر گردشگری داخلی و خارجی متفاوت بوده است. گردشگران داخلی که پیشتر پروازها و تورهای خود را رزرو کرده بودند، با لغو این برنامهها مواجه شدند و آژانسها و موسسات گردشگری مجبور به بازپرداخت مبالغ سنگین شدند. بسیاری از آژانسهای گردشگری ما با تعطیلی مواجه شدند و تعدیل نیروی جدی در آنها رخ داد. این وضعیت مشابه تجربه ما در جنگهای گذشته بود، اما در این دوره نیز تاثیرات مشابهی بر نیروی انسانی و کسبوکارهای گردشگری داشت. به گفته صراف، برآورد خسارات مالی دقیق هنوز در حال انجام است، اما پیشبینی میشود که حجم زیانها بسیار چشمگیر باشد.
یکی دیگر از مشکلاتی که تنشها ایجاد کرده، محدودیت در بازدید از اماکن گردشگری و فرهنگی بوده است. ابراهیم حاج خان میرزا صراف، با اشاره به خسارات وارده بر موزهها، کاخها و سایر آثار تاریخی گفت: برخی مراکز به دلایل امنیتی و محافظت از آثار باستانی تعطیل شدند و امکان بازدید گردشگران از آنها فراهم نشد. این امر هم به خسارات مالی این مراکز انجامیده و هم فرصتهای اقتصادی کسبوکارهای جانبی را کاهش داده است. یعنی هم سازهها دچار خسارت شدند و هم بخش درآمدی آنها. همچنین بسیاری از کسبوکارهای پیرامون جاذبههای گردشگری، مانند رستورانها و فروشگاههای محلی، که از حضور گردشگران بهرهمند میشدند، نیز با کاهش درآمد مواجه شدند. این کاهش درآمد نه تنها به خود مراکز گردشگری بلکه به زنجیره ارزش گردشگری کشور آسیب زده است. بنابراین فقط اثر بلیت فروشی را نباید لحاظ کنیم.
او با اشاره به نمونهای خاص گفت: برای مثال باغ فین در کاشان را در نظر بگیرید. خیابانهای منتهی به این باغ مملو از رستورانها و فروشگاههایی است که گردشگران از آنها استفاده میکنند. تعطیلی و کاهش حضور گردشگران به معنای کاهش درآمد این کسبوکارها و به تبع آن ایجاد مشکل برای کل اقتصاد محلی است. این بحران برای هتلها و اقامتگاههای بومگردی به ویژه مناطق تحتتاثیر مستقیم جنگ، خسارات بیشتری در پی داشته و درآمد آنها به شدت کاهش یافته است. صراف به بخش گردشگری سلامت نیز اشاره کرد و توضیح داد: گردشگری سلامت یکی از حوزههایی است که درآمدهای قابلتوجهی برای کشور ایجاد میکرد. متاسفانه به دلیل محدودیت پروازها و ریسکهای امنیتی، این بخش نیز متاثر شد و مراکز درمانی که پیش از این درآمدهای ارزی قابلتوجهی داشتند، اکنون از این درآمدها بیبهره هستند. این موضوع به ویژه در زمانی که کشور نیازمند ارزآوری است، ضربه جدی محسوب میشود.
آسیب به بازار نیروی کار
یکی دیگر از عوامل تاثیرگذار بر خسارت صنعت گردشگری، قطع اینترنت بوده است. این استاد دانشگاه با اشاره به اهمیت فضای مجازی در جذب گردشگر و تبلیغات خدمات گردشگری گفت: قطع اینترنت باعث شد بسیاری از بنگاهها نتوانند با مخاطبان خود ارتباط برقرار کنند. حتی اگر کسبوکارها دسترسی اینترنتی داشته باشند، اما مخاطب در اینترنت حضور نداشته باشد، عملا فرصتهای بازاریابی از دست میرود. این امر نیازمند حداقل یک تا دو سال کار تبلیغاتی گسترده است تا اعتبار و مخاطب مجددا جذب شوند. وی با بیان اینکه ظرفیت شبکههای داخلی جایگزین شبکههای بینالمللی نمیشود، افزود: شبکههایی مانند اینستاگرام به دلیل جذابیت بصری و توانایی نمایش تصویر، در جذب مخاطب گردشگری بسیار موثر هستند، اما پیامرسانهای داخلی این ظرفیت را به همان شکل ندارند. این موضوع باعث کاهش شدید توانایی کسبوکارهای گردشگری در جذب مخاطب میشود و خسارت قابلتوجهی به درآمد آنها وارد کرده است.
صراف در ادامه به تبعات اجتماعی و اقتصادی قطع اینترنت پرداخت و گفت: خروج نیروی کار متخصص از صنعت گردشگری یکی دیگر از اثرات منفی است. مشابه شرایط دوران کرونا، بسیاری از بازاریابان حرفهای و پرسنل توانمند که در آژانسها، هتلها و دیگر مراکز گردشگری فعالیت میکردند، پس از تعطیلی بنگاهها، به صنایع دیگر مانند خردهفروشی یا خدمات مختلف منتقل شدند. برآوردها نشان میدهد که حدود یکمیلیون شغل مستقیم در این صنعت تحت تاثیر قرار گرفته است. این استاد دانشگاه همچنین به مشکلات ارتباط با مخاطبان بینالمللی اشاره کرد و افزود: قطع اینترنت باعث شد هماهنگی برای رزرو و بازگشت گردشگران خارجی به کشور خودشان دشوار شود. عدم توانایی در برقراری ارتباط مستقیم با خانوادهها و آژانسهای خارجی، شرایط بسیار پیچیدهای ایجاد کرده و خسارات غیر مستقیم بیشتری به صنعت گردشگری وارد کرده است.
فشار بر زنجیره ارزش گردشگری
وی در پاسخ به پرسشی درباره میزان خسارت مالی صنعت گردشگری، اظهار کرد: برآورد اولیه نشان میدهد که خسارات مستقیم ناشی از تنشهای اخیر در زنجیره ارزش گردشگری کشور بین یک تا 2میلیارد دلار بوده است. این برآورد شامل خسارتهای مالی، کاهش درآمد کسبوکارهای جانبی و آثار تخریبشده اماکن گردشگری است و به ویژه در دوره نوروز که پربازدیدترین زمان گردشگری کشور است، تاثیر بسیار منفی گذاشته است. این کارشناس حوزه گردشگری با اشاره به آسیبپذیری شاخههای مختلف گردشگری، تاکید کرد: همه شاخههای گردشگری، از جمله گردشگری طبیعت، گردشگری سلامت و گردشگری فرهنگی، تحتتاثیر قرار گرفتهاند و نیازمند حمایت ویژه مسوولان هستند. توجه به این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا عدم حمایت میتواند تبعات اجتماعی و اقتصادی جدی، از جمله بیکاری گسترده و آسیب به زنجیره ارزش گردشگری، به همراه داشته باشد. صنعت گردشگری تنها به فروش بلیت و بازدید از اماکن محدود نمیشود، بلکه یک زنجیره ارزش اقتصادی گسترده ایجاد میکند که از هتلها و اقامتگاهها تا رستورانها و خدمات جانبی را شامل میشود. آسیب به هر یک از این حلقهها، کل زنجیره را تحتتاثیر قرار میدهد و ضرورت دارد که سیاستگذاران با حمایتهای هدفمند، این صنعت را در مواجهه با بحرانهای داخلی و خارجی حفظ کنند.
فرصت اندک برای جبران خسارتها
بابک سهرابی، فعال صنعت گردشگری و از فعالان این حوزه، در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» با اشاره به آثار تنشهای نظامی بر کسبوکارها گفت: صنعت گردشگری از جمله بخشهایی است که بهطور مستقیم و غیرمستقیم بیشترین حساسیت را نسبت به فضای تنش و نااطمینانی دارد. به گفته او، اثرات این شرایط پیش از وقوع هرگونه درگیری نیز با افزایش نگرانی در جامعه آغاز میشود و در ادامه، به کاهش تمایل به سفر و رکود در بازار گردشگری منجر میشود. بهطور تقریبی، در ماههای اسفند و فروردین، در یک پلتفرم آنلاین، کاهش حدود ۶۰ درصدی در رزروها نسبت به روند عادی ماهانه ثبت شده است.
وی افزود: پیامدهای این وضعیت را میتوان در دو سطح مشاهده کرد؛ نخست، اثرات روانی و رفتاری بر جامعه که به کاهش سفرهای داخلی و خارجی منجر میشود و دوم، پیامدهای غیر مستقیم اقتصادی و زیرساختی، از جمله اختلال در دسترسی به اینترنت بینالملل و محدودیت در کانالهای ارتباطی مانند موتورهای جستوجو، شبکههای اجتماعی، ایمیل و پیامرسانها. به گفته سهرابی، این اختلالها بهطور مکرر بر روند فعالیت بنگاهها اثر گذاشته و موجب اختلال در فرآیندهای کاری و بازاریابی میشود. وی در ادامه در پاسخ به پرسشی درباره تغییرات حجم سفرها نسبت به دورههای گذشته اظهار کرد: در ماههای پایانی سال گذشته و ابتدای سال جاری، کاهش قابلتوجهی در میزان رزروها نسبت به روند معمول مشاهده شده است. او تاکید کرد این تغییرات صرفا به یک مقطع زمانی محدود نمیشود و بخشی از آن تحتتاثیر عوامل محیطی و فضای کلی اقتصادی و اجتماعی شکل گرفته است.
این فعال گردشگری در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به آثار اختلال در اینترنت بینالملل گفت: محدودیت در دسترسی به ابزارهای فنی و نرمافزارهای مورد استفاده، اختلال در بهروزرسانیهای امنیتی، و همچنین کاهش دسترسی کاربران از مسیرهای متداول مانند موتورهای جستوجو و شبکههای اجتماعی، از جمله مهمترین پیامدهای این وضعیت است. به گفته او، این اختلالها در عمل به کاهش بازدید، افت تعامل با مخاطب و در نهایت کاهش درآمد بنگاهها منجر میشود. سهرابی افزود: بخش قابلتوجهی از فعالیتهای این حوزه بر بستر دیجیتال شکل گرفته و استمرار اختلال در این زیرساختها، روند توسعه کسبوکار را با چالش مواجه میکند. به گفته وی، بخشی از این کسبوکارها طی سالهای گذشته با اتکا به توسعه تدریجی و سرمایهگذاری بلندمدت شکل گرفتهاند و تداوم این وضعیت میتواند پایداری آنها را تحتتاثیر قرار دهد. وی همچنین در اشارهای کلی به وضعیت بازار کار گفت: تحولات اخیر در برخی بخشها از جمله گردشگری و اقتصاد دیجیتال، با افزایش عرضه نیروی کار و کاهش فرصتهای شغلی همراه بوده که نشانهای از فشارهای موجود بر این بخشها تلقی میشود.
