تدابیر گمرک در جهت افزایش سرعت فرآیندهای تجاری بررسی شد
تسهیل واردات کالا به کشور
در چنین شرایطی، گمرک ایران تلاش کرده با اعمال تسهیلات جدید، فرآیند ترخیص کالا را تسریع کند تا از ایجاد کمبود در زنجیره تامین جلوگیری شود. با این حال فعالان اقتصادی میگویند که علاوه بر شرایط جنگی، مشکلات زیرساختی مانند قطعی اینترنت و اختلال در حملونقل نیز فشار مضاعفی بر تجارت خارجی کشور وارد کرده است. البته برخی از فعالان عنوان میکنند که گمرکات کشور در شرایط فعلی بهصورت شیفتی فعالیت میکنند تا روند ترخیص کالا متوقف نشود. به گفته آنها، برخی مشکلات در فرآیند ترخیص کالا حتی پیش از تشدید تنشهای نظامی نیز وجود داشت، اما در ماههای اخیر اقداماتی برای اصلاح این روند آغاز شده است. همچنین گمرک ایران پیش از وقوع درگیریهای اخیر سه تسهیلات مهم را برای بهبود فرآیند ترخیص کالا ابلاغ کرده بود و اکنون ۱۱ اقدام جدید نیز به این مجموعه افزوده شده تا واردکنندگان بتوانند کالاهای خود را در زمان کوتاهتری از گمرکات ترخیص کنند.
این اقدامات در شرایطی مطرح میشود که مساله رسوب کالا در گمرکات و بنادر طی سالهای گذشته یکی از مهمترین دغدغههای فعالان اقتصادی بوده است. بر اساس گزارشها، بخشی از کالاهای وارداتی به دلیل مشکلات اداری، بانکی یا ثبتسفارش برای مدت طولانی در بنادر باقی میمانند. در همین راستا، گمرک و دستگاههای مرتبط مجموعهای از تصمیمات اجرایی را برای کاهش زمان ترخیص و تعیین تکلیف کالاهای باقیمانده در بنادر و مناطق آزاد در دستور کار قرار دادند. حال با توجه به شرایط جنگی کشور، ۱۱ بند دیگر به این تسهیلات اضافه شده است تا در فرآیند خروج کالا از گمرکات اختلالی ایجاد نشود.
بر اساس اعلام کمیسیون گمرک اتاق بازرگانی ایران و گمرک جمهوری اسلامی، تسهیلات مصوبشده شامل «ترخیص بدون دریافت کد ساتا با ارائه تعهد»، « تمدید خودکار ثبتسفارشها و مجوزهای واردات»، «امکان ترخیص کالاهای دارای قبض انبار معتبر با وجود تعلیق یا ابطال ثبتسفارش»، «انتقال کالا در صورت بروز اختلافات اطلاعاتی»، «صدور مجوزهای کاغذی در صورت اختلال سامانهها»، «امکان استفاده از ضمانتنامه بانکی برای ترخیص کالا»، «ترخیص کامل کالاهای اساسی و ترخیص ۹۰ درصدی سایر کالاهای اولویتدار»، «ترخیص کالا با اختلاف در سال ساخت بدون اصلاح ثبتسفارش»، «معافیت از قاعده تقدم تاریخ ثبتسفارش نسبت به تاریخ حمل»، «تمرکز بازرسیها و آزمایشهای کالاهای اساسی و دارویی» و «عدم توقف ترخیص به دلیل اختلافات اطلاعاتی» بود. همچنین گمرک ایران در اطلاعیهای از افزایش اختیارات مدیران گمرکات اجرایی در حوزه ترانزیت داخلی و خارجی با توجه به شرایط فعلی خبر داد.
بررسی محتوای این مصوبات نشان میدهد که بخش قابلتوجهی از این تسهیلات با هدف کاهش وابستگی فرآیند ترخیص به سامانههای اداری و محدودیتهای بوروکراتیک طراحی شده است. برای مثال، امکان صدور مجوزهای کاغذی در صورت اختلال سامانهها یا ترخیص کالا با ارائه تعهد، بدین معنا است که در شرایط اضطراری، فرآیندهای اداری میتوانند خارج از روالهای معمول نیز ادامه پیدا کنند تا از توقف کالا در بنادر جلوگیری شود. همچنین تمدید خودکار ثبتسفارشها و مجوزهای واردات یا امکان ترخیص کالا با وجود اختلافات اطلاعاتی، به واردکنندگان اجازه میدهد کالاهایی که پیش از این وارد کشور شدهاند سریعتر تعیین تکلیف شوند.
کارشناسان حوزه تجارت خارجی معتقدند چنین اقداماتی معمولا در شرایطی اتخاذ میشود که سیاستگذار تلاش دارد از تبدیل شدن گمرکات و بنادر به گلوگاه زنجیره تامین جلوگیری کند. تجربه سالهای گذشته نیز نشان داده است که در دورههای بحران، افزایش زمان توقف کالا در مبادی ورودی میتواند به سرعت به کمبود برخی اقلام در بازار داخلی یا افزایش هزینههای واردات منجر شود. در نتیجه، تسهیل فرآیند ترخیص، بهویژه برای کالاهای اساسی، مواد اولیه تولید و اقلام اولویتدار، یکی از ابزارهای مهم دولت برای مدیریت بازار در این شرایط حساس محسوب میشود.
تسریع ترخیص کالا در گمرکات
در این میان، این مساله مطرح میشود که فارغ از دستورالعملهای اداری و با توجه به تنشهای نظامی در منطقه روند ورود کالا به کشور با تغییر یا چالشهایی همراه شده است؟ محمدرضا فاروقی، رئیس کمیسیون گمرک اتاق بازرگانی ایران، در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» گفت: گمرکات کشور به صورت شیفتی در حال فعالیت هستند. باید اشاره کرد که پیش از حمله رژیم صهیونیستی و آمریکا به ایران، مشکلاتی در حوزه ترخیص کالا از گمرکات وجود داشت، اما اکنون این مشکلات در حال اصلاح هستند. درپی اقدامات اصلاحی گمرک، تسهیلاتی به بازرگانان داده شده است تا فرآیند ترخیص طی روزهای آینده تسریع شود. او ادامه داد: گمرک جمهوری اسلامی پیش از وقوع درگیریهای نظامی، سه تسهیلات اصلاحی را ابلاغ کرده بود، اکنون اما ۱۱ تسهیلات جدید به آن اصلاحات اضافه شده است تا ترخیص کالا در زمان کوتاهتری صورت گیرد.
چالش بازرگانان با قطعی اینترنت
در سوی دیگر اما، واردکنندگان از مشکلات دیگری، فارغ از درگیریهای نظامی خبرمیدهند. آنها بر این باورند که هماکنون موضوع قطعی اینترنت کار بازرگانان را بیش از پیش دشوار ساخته است. در این رابطه داود رنگی، نایب رئیس کمیسیون واردات اتاق بازرگانی ایران، به «دنیای اقتصاد» گفت: روند واردات به دلیل تعطیلی روزهای گذشته با کندی در حال انجام است. البته باید اشاره کرد که کشتیها وارد آبهای ایران نمیشوند و حملونقل و بارگیریها نیز با اختلالهایی مواجه است. از سوی دیگر، فعالان اقتصادی در تبادلات و پرداختهای بانکی نیز با چالشهایی مواجه هستند.
او ادامه داد: اکنون برقراری ارتباط با طرف قراردادهای خارجی به دلیل قطعی اینترنت دشوار است. قطعی اینترنت باعث شده است که نتوان اخبار را صحتسنجی کرد و سپس وارد عمل شد. برای مثال، خبر «توقف عبور کالا از مرز آذربایجان و ایران» نیز از کانالهای غیررسمی به گوش تجار رسیده است. از این مرز مقداری اقلام خوراکی از روسیه وارد ایران میشد و تعدادی از کالاهای صادراتی نیز از این طریق به کشورهای مقصد میرسید. حال اگر این خبر صحت داشته باشد، باید به دنبال راههای جایگزین ورود و خروج کالا از کشور بود. رنگی توضیح داد: در واقع میتوان گفت که اکنون قطعی اینترنت است که آثار مخربی بر تولید و تجارت کشور گذاشته است. برخی از تولیدکنندگان مدعی میشوند که امکان خرید اقلام موردنیاز از بازارگاه یا تبادلات بین بانکی وجود ندارد، اما همین مطالب نیز به دلیل قطعی راههای ارتباطی قابل صحتسنجی نیست و نمیتوان آن را تکذیب یا تایید کرد.
کارشناسان معتقدند با توجه به حجم تجارت خارجی و افزایش فشار بر زنجیره تامین، بهبود فرآیندهای گمرکی و تجهیز مبادی ورودی کشور به فناوریهای جدید میتواند نقش تعیینکنندهای در سرعت واردات کالا و کاهش هزینههای تجارت داشته باشد. در نتیجه علاوه بر دستورالعملها، باید از تجهیزات پیشرفته، مانند دستگاههای اسکن کانتینری به عنوان ابزار اصلی مدیریت ریسک در گمرکات استفاده کرد. استفاده از اسکنرهای پیشرفته میتواند بدون نیاز به بازرسی فیزیکی گسترده، محمولهها را با سرعت بیشتری بررسی کند و همین موضوع به کاهش زمان توقف کالا در بنادر و گمرکات کمک میکند. با این حال برخی کارشناسان معتقدند روند توسعه این تجهیزات در ایران کندتر از نیازهای تجارت خارجی پیش رفته و همین موضوع میتواند در برخی موارد به افزایش زمان کنترل محمولهها و ایجاد اختلال در فرآیند ترخیص منجر شود. مجموعه اقدامات اخیر گمرک برای تسریع ترخیص کالا نشان میدهد که سیاستگذاران در حوزه تجارت تلاش دارند در شرایط بحرانی از ایجاد گلوگاه در زنجیره تامین جلوگیری کنند. فعالیت شیفتی گمرکات و تصویب تسهیلات جدید میتواند تا حدی زمان توقف کالا در بنادر و گمرکات را کاهش دهد و به واردکنندگان امکان دهد سریعتر مواد اولیه و کالاهای مورد نیاز بازار را تامین کنند.
در پایان باید به این نکته اشاره کرد که تجربه نشان میدهد که سرعت ترخیص کالا تنها به مقررات گمرکی وابسته نیست. زیرساختهای ارتباطی، وضعیت حملونقل بینالمللی، دسترسی به سیستمهای بانکی و ثبات در مسیرهای تجاری نیز نقش تعیینکنندهای در عملکرد تجارت خارجی دارند. در شرایطی که تنشهای منطقهای و محدودیتهای ارتباطی همزمانبر اقتصاد ایران اثر گذاشتهاند، حتی بهترین تسهیلات اداری نیز ممکن است نتوانند بهطور کامل از کند شدن جریان تجارت جلوگیری کنند. در نتیجه به نظر میرسد در کنار اصلاحات گمرکی، توجه به پایداری زیرساختهای ارتباطی و تسهیل ارتباط فعالان اقتصادی با شرکای خارجی میتواند نقش مهمی در حفظ جریان واردات و جلوگیری از اختلال در تامین کالاها داشته باشد؛ موضوعی که فعالان بخش خصوصی آن را یکی از مولفههای مهم عبور از شرایط بحرانی فعلی میدانند.
