تضعیف تجارت با غرب

افت ادامه‌دار تجارت در سال ۲۰۲۵

جدیدترین آمار منتشر شده از سوی مرکز آمار اروپا (یورو استات) نشان می‌دهد مبادلات تجاری ایران و اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۵ کاهش ۱۸ درصدی داشته و به ۳‌میلیارد و ۷۱۷‌میلیون یورو رسیده است. مبادلات تجاری دو طرف در ماه‌های ژانویه تا دسامبر ۲۰۲۴ بالغ بر ۴‌میلیارد و ۵۶۱‌میلیون یورو اعلام شده بود. میزان واردات ایران از اتحادیه اروپا در سال میلادی گذشته با کاهش ۲۰ درصدی نسبت به سال قبل از آن مواجه شده و به ۲‌میلیارد و ۹۶۷‌میلیون یورو رسیده است. صادرات ایران به اتحادیه اروپا نیز در سال ۲۰۲۵ برابر ۷۵۰‌میلیون یورو بوده که این رقم نسبت به سال قبل از آن، افت ۱۱ درصدی داشته است. آلمان، ایتالیا و هلند به ترتیب بزرگ‌ترین شرکای تجاری ایران در اتحادیه اروپا طی سال ۲۰۲۵ بوده‌اند. مبادلات تجاری ایران و آلمان در این سال یک‌میلیارد و ۱۸۰‌میلیون یورو بوده که نسبت به سال قبل از آن افت ۲۰ درصدی داشته است.

 معاونت بین‌الملل اتاق ایران در گزارشی به بررسی تاثیر بحران‌های جهانی بر تجارت ایران و اتحادیه اروپا بر پایه داده‌های رسمی Eurostat پرداخته است. بررسی روند تجارت جهانی میان ایران با اتحادیه اروپا حکایت از افت مستمر صادرات و واردات دارد. درهمین‌حال تراز تجاری ایران با اتحادیه اروپا با اختلاف بسیاری به نفع کشورهای عضو این اتحادیه است. بیشترین سهم واردات از کشورهای عضو اتحادیه اروپا را باید ماشین‌آلات و تجهیزات صنعتی و دارو دانست. همزمان کشورهای اروپایی نیز به واردات مواد خام از ایران تمایل بیشتری دارند.

ساختار تجارت کالا و خدمات

بر اساس گزارش اتاق بازرگانی ایران، کالاهای اصلی صادراتی ایران به اتحادیه اروپا شامل غذا و حیوانات زنده (افزایش در برخی دوره‌ها)، کالاهای صنعتی و مواد خام است. همچنین محصولات اصلی وارداتی از اتحادیه اروپا عبارتند از: ماشین‌آلات و تجهیزات صنعتی، مواد شیمیایی و محصولات صنعتی. این محصولات بیش‌ترین سهم را در ارزش تجارت ما با اتحادیه اروپا دارند. در سال ۲۰۲۳ تجارت خدمات بین ایران و اتحادیه اروپا حدود ۱.۶۸‌میلیارد یورو و معادل ۳۷ درصد کل تجارت ایران با این اتحادیه بوده است که نشان‌دهنده ظرفیتی برای توسعه خدمات حتی در شرایط بحران است.

پیامدهای کلان افت روابط تجاری

بحران‌های جهانی موجب بدبینی شرکت‌های اروپایی برای سرمایه‌گذاری مستقیم شده است، که بخش خصوصی ایران نیز از آن متاثر است. علاوه بر این، افزایش هزینه معاملات و کاهش فرصت‌های تجاری از طریق ناپایداری زنجیره تامین، افزایش هزینه انرژی و حمل‌ونقل و محدودیت‌های مالی، موجب افزایش هزینه انجام معاملات تجاری میان دو طرف شده است.

 چشم‌انداز و پیشنهادات راهبردی

معاونت بین‌الملل اتاق ایران برای مقابله با اثرات بحران‌های جهانی و بهره‌گیری از فرصت‌های موجود پیشنهاداتی ارائه داده که عبارتند از: تقویت دفاتر تجاری و دیپلماسی اقتصادی برای جذب سرمایه‌گذاری و توسعه بازارهای تخصصی؛ ایجاد سیستم‌های مالی جایگزین (تهاتر، ارزهای محلی) برای کاهش وابستگی به سوئیفت و تحریم‌ها؛ تمرکز بر صادرات خدمات و صنایع مقاوم در بحران؛ تنوع‌بخشی به شرکای تجاری اروپایی با استفاده از شبکه‌های منطقه‌ای و چندجانبه. در همین‌حال در گزارش اتاق ایران تاکید شده آمارها نشان‌دهنده روند نزولی تجارت کالا، تغییر در ساختار صادرات و واردات و پایداری نسبی تجارت خدمات هستند. در عین‌حال فرصت‌های ناشی از تغییرات زنجیره تامین و نیاز اروپا به تنوع منابع می‌تواند منافع راهبردی برای ایران ایجاد کند. در شرایطی که این تغییرات با سیاست‌های کارآمد اقتصادی و دیپلماتیک همراه شود.

تداوم چالش ها

احمد پورفلاح رئیس اتاق بازرگانی ایران و ایتالیا در گفت‌وگو با «دنیای اقتصاد» در ارزیابی دلایل افت تجارت ایران با کشورهای عضو اتحادیه اروپا در سال‌های اخیر گفت: تمامی جنگ‌ها در اداوار گذشته، ریشه اقتصادی داشته و دارد. حتی توسعه تسلط‌های سرزمینی نیز به اقتصاد وابسته است. به عبارت دیگر دنیا همواره به پارامترهای اقتصادی و سرمایه‌اندوزی با نگاه سیاسی، توجه داشته است؛ به‌طور خلاصه سیاست‌ها براساس پیش‌نیازهای اقتصادی طراحی و تعریف می‌شوند. هرچند در کشور ما برخلاف رویه‌های معمول جهانی، به تمامی پارامترهای اقتصادی به دید سیاسی نگریسته می‌شود. وی افزود: به‌طور کلی سیاست‌ها براساس پیش‌نیازهای اقتصادی تعریف می‌شود. اقتصاد را سیاسیون رهبری می‌کنند. در این میان پارامترهای سیاسی موجب می‌شود که برخی بازارها حذف شوند و تمایل به برخی بازارها به دلایل سیاسی افزایش یابد. پورفلاح درباره تبادلات تجاری ایران با اتحادیه اروپا گفت: اتحادیه اروپا بازاری متنوع و قابل‌توجه برای ما در گذشته بوده است؛ در همین‌حال این بازار می‌تواند نقش مهم و تعیین‌کننده‌ای برای اقتصاد ما در آینده هم بازی کند.

در سال ۲۰۲۳ ارزش تجارت ایران و اتحادیه اروپا برابر ۴میلیارد و ۷۲۳‌میلیون یورو برآورد شده که در مقایسه با ارزش تجارت در سال ۲۰۲۲، حدود ۹ درصد کاهش داشته است. در سال ۲۰۲۴ نیز ارزش تجارت ایران با اتحادیه اروپا به حدود ۴.۵۴۱‌میلیون یورو رسیده که نشان ‌دهنده استمرار کاهش تجارت با کشورهای عضو این اتحادیه در حدود ۴ درصد است. در همین‌حال باید تاکید کرد که در طول سالیان اخیر در حالت کلی تراز تجاری ایران به نفع اتحادیه اروپا بوده است. درحالی‌که پیش از اعمال تحریم علیه اقتصاد ایران، تراز تجاری کشور ما با برخی کشورهای اروپایی، به نفع ایران بود. وی در تشریح دلایل افت تجارت ایران با کشورهای عضو اتحادیه اروپا گفت: چنانچه به نقشه تجاری جهانی اتحادیه اروپا نگاه کنیم، متوجه حذف ایران، از این نقشه خواهیم شد. داده‌های یورواستات در سال ۲۰۲۴، حکایت از آن دارد که روابط اقتصادی و تجاری ایران با کشورهای عضو اتحادیه اروپا بسیار محدود بوده است، این موضوع از تحریم‌ها و بی‌ثباتی اقتصادی نشات می‌گیرد.

در سال ۲۰۲۴، سهم ایران از صادرات اتحادیه اروپا به کشورهای غیر عضو تنها یک درصد بوده است. در زمینه واردات اتحادیه اروپا از ایران نیز سهم ما به قدری محدود بوده که حدود صفر درصد برآورد می‌شود. در سال گذشته میلادی نیز مجموع تبادل کالا میان ایران و اتحادیه اروپا به ۴.۶‌میلیارد یورو رسیده که به شکل قابل‌توجهی به نفع اتحادیه اروپا است. رئیس اتاق ایران و ایتالیا گفت: در اواسط دهه ۲۰۰۰ میلادی سهم ایران از بازار اتحادیه اروپا بسیار متفاوت بود و حدود یک درصد را شامل می‌شد. در سال ۲۰۰۴ ارزش تبادل کالا میان ایران با اتحادیه اروپا برابر ۱۹.۵‌میلیارد یورو برآورد می‌شد. این رقم در سال ۲۰۱۱ به بیش از ۲۷‌میلیارد یورو رسید. این رقم بیش‌ترین تبادل مالی میان ایران با اتحادیه اروپا بوده است.

وی در تشریح روابط تجاری ایران با اتحادیه اروپا در سایه توافقات گفت: توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ به افزایش ارزش مبادلات تجاری ایران با اتحادیه اروپا به ۲۰.۷‌میلیارد یورو منجر شد. با رفع تحریم‌های مرحله اول، شاهد جهش تجارت ایران با کشورهای عضو اتحادیه اروپا بودیم اما با بازگشت تحریم‌ها و تشدید تنش‌ها مجددا شاهد سقوط آزاد در تبادلات تجاری میان ایران و اتحادیه اروپا بودیم؛ این سیر نزولی ادامه داشته است. پورفلاح گفت: بخش اعظم تجارت ایران با کشورهای عضو اتحادیه اروپا شامل کالاهای صنعتی، محصولات کشاورزی و محصولات غذایی و دارویی می‌شود. وی افزود: روند پیش رو یعنی تداوم افت تجارت با کشورهای اروپایی نگران کننده است و اگر فکر اساسی برای برون‌رفت از این شرایط نشود، وضعیت تجارت ما با این منطقه در سال آتی به مراتب بدتر خواهد بود.

این فعال تولید و تجارت برای برون‌رفت از این بحران پیشنهاد داد: ما باید با دنیا بدون بغض و تبعیض و دور از تعصب در حالت برد-برد آشتی کنیم. پنجره‌ها را به روی ارتباطات اقتصادی باز کنیم. از آنجاکه در مسائل سیاسی تخصصی ندارم، نظری نمی‌دهم؛ اما باید پارامترهای سیاسی نیز از منظر اقتصادی بررسی شود. برهمین اساس از سیاستگذاران کلان کشور انتظار می‌رود در انتخاب مدیران به شایستگی و تخصص افراد بها بدهند. با فساد و غارتگران اقتصادی بدون تعصب برخورد جدی شود. از فرهیختگان علم اقتصاد و مدیران بین‌الملل برای تدریس در دانشکده‌ها دعوت به عمل آوریم. سطح مدیریتی ما در این سال‌ها به شدت افت داشته است.

رئیس اتاق ایران و ایتالیا افزود: روحیه پایین مردم روی فعالیت‌های تولیدی، تولید ناخالص داخلی و سایر شاخصه‌های کسب‌وکار اثر منفی دارد، باید برای ارتقای امید و سلامت آحاد جامعه تلاش کرد. در همین‌حال باید امید و نشاط به جامعه باز گردد. وی افزود: با عادی‌سازی شرایط مسیر جذب ایرانیان سرمایه‌دار و صاحب تخصصی که در خارج کشور هستند را هموار کنیم. هرچقدر خودمان پول و منابع مالی داشته باشم، نیازمند منابع خارجی نیز هستیم. حضور سرمایه‌گذار خارجی به‌منزله جذب سرمایه و تکنولوژی است؛ در همین‌حال امکان ارتقای تولید و صادرات نیز مهیا خواهد شد. اگر شرکت بزرگ چند ملیتی در ایران سرمایه‌گذاری کند، امکان ارتقای تبادلات تجاری میان ایران و سایر کشورها فراهم خواهد شد.

پورفلاح گفت: در همین‌حال چنانچه عملکرد شهرک‌های صنعتی بررسی شود، متوجه می‌شویم که شرایط واحدهای کوچک و متوسط بسیار دشوار شده است. این موضوع درنهایت می‌تواند به کاهش اشتغال منجر شود، برهمین اساس از سیاستگذاران انتظار می‌رود از عملکرد واحدهای کوچک و متوسط حمایت کنند. وی افزود: در شرایطی که دولت با کاهش درآمد مواجه است، فشار زیادی را از منظر دریافت عوارض و مالیات به مردم وارد می‌کند؛ بدون تردید بازنگری در این شرایط ضروری به‌نظر می‌رسد. پورفلاح درخصوص تجارت ایران با ایتالیا طی سالیان گذشته گفت: قبل از تحریم‌ها رکورد تجارت ایران و ایتالیا برابر ۷.۸‌میلیارد یورو ثبت شد، تراز تجاری نیز به نفع ایران مثبت بود. در حال حاضر ارزش تجارت ایران و ایتالیا به حدود ۸۰۰‌میلیون یورو کاهش یافته است. ایتالیا همواره در تنش‌های بین‌المللی در سمت مقابل ما بوده است، اما ما اکنون شانس حمایت ایتالیا را از دست داده‌ایم.

وی افزود: ما باید در سیاست‌های خود در سطح جهانی بازنگری جدی داشته باشیم. چنانچه همین روند کنونی ادامه یابد، سطح روابط ما با اغلب کشورهای دنیا هر سال بدتر خواهد شد. ایتالیا در طول سالیان گذشته به توسعه صنعت سنگ، فولاد، کاشی، سرامیک، چرم و پوشاک ایران کمک جدی کرده است، بنابراین تعامل ما با ایتالیا می‌تواند به توسعه تولید و صنعت ما منجر شود. به اعتقاد من چنانچه در مسیر آشتی بین‌المللی گام برداریم، امکان اصلاح شرایط اقتصادی وجود خواهد داشت.

هزینه تجارت با اروپا

مهدی میرعمادی رئیس اتاق بازرگانی ایران و فرانسه در گفت‌وگو با «دنیای اقتصاد» در ارزیابی افت مداوم روابط تجاری ایران با کشورهای عضو اتحادیه اروپا گفت: تحریم و اعمال محدودیت در روابط مالی و بانکی از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی تجارت ایران با کشورهای عضو اتحادیه اروپا است.

وی افزود: در سال‌های اخیر تجارت ما با فرانسه به دارو و محصولات کشاورزی که معاف از تحریم هستند، محدود شده است. به‌‌خصوص آنکه هزینه تجارت با کشورهای اروپایی در سایه تحریم به شدت افزایش داشته است. درنتیجه در موارد متعددی واردکنندگان ترجیح می‌دهند کالا و خدمات موردنیاز خود را از کشورهای دیگری همچون چین و با قیمت به‌مراتب ارزان‌تر وارد کنند. این فعال بخش تجاری گفت: هر بانکی که با طرف ایرانی تبادل بانکی داشته باشد، مشمول تحریم از سوی ایالات متحده خواهد شد؛ به این ترتیب ما ناچار به فعالیت مشترک با معدود بانک‌های کوچک فرانسوی هستیم که در ایالات متحده شعبه‌ای ندارند. همین محدودیت‌ها طبعا در سایر کشورهای اروپایی نیز جریان دارد و مسیر تجارت ما با کشورهای عضو اتحادیه را بیش از قبل دشوار می‌کند.